Қазақстандық футболдың қысқаша тарихы: XX ғасырдың басынан бүгінгі күнге дейін
Қазақстандық футболшылар әлі футзал бен соккедегі отандастарының жеткен табыстарымен бірдей деңгейде мақтана алмайды, бірақ футбол ел жанкүйерлері үшін әлі де ең басты спорт болып қала береді. Олар отандық турнирлер мен халықаралық жарыстарды мұқият қадағалайды. Бұл мақала Қазақстанда футболдың қашан алғаш келгенін, оның қалай дамығанын және бүгінгі таңда қандай күйде екенін қарастырады.
Футболдың қысқаша тарихы: бәрі қалай басталды
Ресми дереккөздерге сәйкес, жергілікті футбол тарихы 1913 жылдан басталады. Семей (бұрынғы Семипалатинск) елдегі футболдың туған жері саналады, онда елдің алғашқы командалары – «Ярыш», SKK, «Ласточка», «Олимп» және басқалары құрылған. Бірнеше жылдан кейін Павлодарда «Звездочка» және «Ястреб» клубтары құрылып, эстафетаны өз қолына алды.
Қазақстанның алғашқы футбол командасы «Ярыш» халықаралық матчтар саласында да пионер ретінде саналады. Осы матчтарда Севастополь командасының қарсыластары негізінен соғыс тұтқындарынан құралған ұлттық құрамалар болды. Қарсыластар қатарында әртүрлі елдердің жақында өткен Олимпиада қатысушылары да болды.
Футболдың қайдан пайда болғаны біршама анық болса да, нақты «құрылтайшы әкесін» атау әлдеқайда қиын. «Жарылғыш» командасының негізін қалаушысы, капитаны және бас бапкері Юнус Ниғметуллин осы рөлге ең ықтимал үміткер болып саналады. Өкінішке орай, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өте жас кезінде қайтыс болды. Елдегі кең танымалдылыққа ие болған алғашқы футболшы сөзсіз кейін жазушы атанған Мұхтар Әуезов болды.
Кеңес дәуірі
1928 жылы Қазақстанда республикалық ұлттық құрама мәртебесіне ие болған ең көне футбол командасы пайда болды. Ол Қазақ АКСР-інің алғашқы ресми чемпионатындағы үздік ойыншылардан құралды. Ұлттық құрама РСФСР халықтарының спартакиадасында сәтті өнер көрсетіп, жарысты жеңіп алуға шамалы ғана қалды.
Қазақстандық футбол клубы алғаш рет 1936 жылы барлық одақтық жарыстарға қатысты. Сол кезде Ақтөбе «Динамосы» жаңа құрылған КСРО кубогында өнер көрсетті. Бір жылдан кейін Алматы «Динамосы» кәсіби командалардың ұлттық чемпионатында дебют жасады.
1954 жылы «Қайрат» Алматының «Динамо» клубының негізінде құрылды – ол қазіргі Қазақстандағы ең көне кәсіби футбол клубы. 1960 жылы команда алғаш рет Жоғары Совет лигасына қосылып, онда барлығы 24 маусым ойнады. Осы жарыстағы ең жоғары жетістігі – 1986 жылы 7-орын алу. 1988 жылы алматылық команда Кеңес футбол федерациясының кубогын жеңіп алды.
«Кайрат» – республиканың алғашқы футбол клубы, Алматының «Динамо» командасының құқықтық мұрагері ретінде КСРО чемпионаттарына қатысқан, бірақ жалғыз емес. 20-дан астам кәсіби команда әртүрлі деңгейде жарысқа түсті. Олардың қатарында:
- Шахтер (Қарағанды) – Бірінші лигада 2-орын (1967).
- Трактор (Павлодар) – Бірінші лигада өнер көрсетті (1981).
- Целиник/Динамо (Целиноград) – Екінші лиганың 8-зонасында 1-орын (1984).
- Химик (Шымкент) – КСРО Екінші лигасының 8-зонасында 1-орын (1985, 1986, 1987) .
- Химик (Жамбыл) — Екінші лиганың әртүрлі аймақтарында 2-орын (1971, 1973, 1986).
1991 жылы Қазақстандағы Кеңес Одағы кезіндегі футболдың қысқа тарихы аяқталды. Тәуелсіз мемлекет дәуірі басталды.
1990-жылдар: бастамасы
1992 жылы Қазақстандағы футбол федерациясы елдегі алғашқы лига мен кубок жарыстарын ұйымдастырды. Күткендей, «Қайрат» екі турнирді де жеңіп алды. Сол жылы Қазақстан FIFA-ның серіктес мүшесі болып, Азия футбол конфедерациясына (AFC) қосылды. Қазақстан ерлер ұлттық құрамасының футбол командасы өз тарихын халықаралық турнирде жеңіспен бастады. Бұл – бұрынғы Кеңес республикаларының өкілдері арасында өткен «Орталық Азия кубогы» еді.
21-ғасыр: бағыттың өзгеруі
Жаңа ғасырдың басындағы маңызды дамулардың бірі – қазақ футболын Еуропалық футбол кеңістігіне біріктіру туралы шешім болды. 2002 жылы Ұлттық футбол қауымдастығы ресми түрде Азия футбол конфедерациясынан (AFC) шығып, Еуропа футбол одағына (UEFA) қосылды. Бүгінде қазақстандық командалар осы ұйым ұйымдастыратын турнирлерге қатысады.
Танымал клубтар мен ойыншылар
Елдегі ең көне футбол клубтары, 20-ғасырдың ортасында құрылған — «Қайрат», «Шахтер» (Қарағанды), «Іртиш» (Павлодар), «Ақтөбе» (бұрынғы Ақтөбе), Женис және басқалары 1990-жылдардың өзінде-ақ мықты жас қарсыластардан айтарлықтай бәсекеге тап болды. Атап айтқанда, бүгінгі таңда лига чемпиондық атағының ең көп иегері – 2009 жылы ғана құрылған Астана, оның есебінде жеті атақ бар. Көптеген клубтар таратылып, жаңа атаулармен қайта құрылды.
Қазақстандағы ең әйгілі футболшылардың қатарына мыналар жатады:
- Евгений Яровенко — 1988 жылы Олимпиада ойындарының алтын медалімен марапатталған жалғыз қазақстандық футболшы;
- Евстафий Пехлеваниди — КСРО Жоғары лигасының тарихында 69 гол соғып, қазақстандықтар арасында ең көп гол соққан ойыншы;
- Құралбек Ордабев — «Қайрат» командасының ұзақ жылдар бойы қақпашысы, 20-ғасырдың үздік қазақстандық қақпашысы ретінде танылған;
- Владимир Никитенко — КСРО Жоғары лигасында рекордтық 257 матч өткізген;
- Сейлдә Байшаков — КСРО ұлттық құрамасында ойнаған алғашқы этностық қазақ;
- Бақтияр Зайнутдинов — ұлттық құрама үшін соққан голдар саны бойынша рекордсмен (15);
- Андрей Пинчуков — KPL-де ойнаған ең қарт футболшы (42 жас пен 56 күнде).
Бұл тізімді оңай кеңейтіп, тағы да көптеген лайықты ойыншыларды қосуға болады.
Қазақстандық футболдың халықаралық аренадағы жетістіктері
Азия конфедерациясындағы клубтардың ең көрнекті жетістігі – Павлодардағы «Иртыш» командасының Чемпиондар кубогында (2000/01) төртінші орын алуы болды. Ұлттық құраманың осы кезеңдегі ең жақсы нәтижесі – 1998 жылғы Әлем чемпионатының соңғы іріктеу кезеңіне шығу.
Еуропалық футболға қатыса бастағаннан бері қазақстандық командалардың көрсеткіштері айтарлықтай жақсарған жоқ, бірақ бірнеше ерекше сәттер болды:
- Шахтердің Карағандыдан Еуропа Лигасының топтық кезеңіне жолдама алуы (2013/14);
- Астананың Чемпиондар Лигасының топтық кезеңіне жолдама алуы (2015/16);
- Астананың Еуропа Лигасының 1/8 финалына жолдама алуы (2017/18);
- «Қайраттың» Чемпиондар Лигасының топтық кезеңіне жолдама алуы (2025/26);
- 2022 жылғы Ұлттар Лигасында ұлттық құраманың C тобында бірінші орын алуы;
- ұлттық құраманың Euro 2024 іріктеу кезеңінің плей-оффына өз тобынан жолдама алуы.
Футбол тарихын қысқаша қорытындылау оңай емес, бірақ біз барлық негізгі сәттерді қамтуға барынша тырыстық.
Әйелдер футболының өрлеуі
Қазақстандағы ең көне әйелдер футбол клубы 1980-жылдардың соңында құрылды. Оның алғашқысы – Алматыдағы «Претендент». Ұлттық құрама алғашқы матчын тек 1995 жылы өткізді. Қазірге дейін әйелдер құрамасы, ерлер құрамасы сияқты, ірі турнирлердің финалдық кезеңдеріне ешқашан жолдама ала алған жоқ. 2025 жылы Әйелдер кәсіпқой лигасы құрылып, елдің ең мықты клубтарын біріктірді.
Жасөспірімдер футболының жағдайы
Қазақстанда жастар футболы жақсы қарқынмен дамып келеді. Ел бойынша ең мықты клубтарға қарасты мамандандырылған жаттығу орталықтарының желісі құрылды. Жас ойыншылардың үздіктері Freedom QJ лигасында өзара бәсекеге түседі, онда жағдайлар ең жоғары кәсіби деңгейге мүмкіндігінше жақын. Соңғы нәтижелер таңдалған стратегияның дұрыс екенін растайды: 2025 жылы U-17 және U-19 жасөспірімдер құрамалары Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңінің элиталық раундына жолдама алды.
Клубтар мен ұлттық құраманың жақын болашақтағы келешегі
Футбол тарихы әлі де жалғасуда. Жақын болашақта Қазақстандағы жанкүйерлер мыналарды асыға күте алады:
- KPL 2026 матчтары (7 наурыз – 1 қараша) және Ұлттық кубок (8 сәуір – 3 қазан);
- Ұлттық құраманың Ұлттар лигасының C тобындағы матчтары (26 қыркүйек – 16 қазан);
- Еуропа кубогы матчтары (9 шілдеден бастап).
Жасөспірімдер мен әйелдер құрамалары қатысатын жарыстарды бақылау да қызықты болады.