Олимпиадалық нәтижелер қалай қалыптасады: жоғары жетістіктер спортындағы ғылымның рөлі
Бүгінгі спорт – тек дарындылық пен мыңдаған сағаттық жаттығумен шектелмейді. Спортшыларды дайындауда деректерді талдау, ғылыми зерттеулер, медицина және ауқымды бірлескен командалардың жұмысы барған сайын маңызды орын алуда. Бұл сұрақтар NU Science Café-нің кезекті кездесуінде талқыланды, онда заманауи ғылыми тәсілдердің жоғары жетістіктер спортын қалай өзгертетіні сөз болды, деп хабарлайды Sports24.kz.
Жарақаттың алдын алу
Алғашқы спикер – спорттық медицина дәрігері, медицина ғылымдарының докторы, PhD, Назарбаев Университеті (NU) Медицина мектебінің спорттық медицина және оңалту магистрлік бағдарламасының қосдиректоры Елтай Рахманов болды. Оның жұмысының негізгі бағыты – медицина, биомеханика және ғылыми талдау спортшыларды дайындау мен жоғары жетістіктер спортын сүйемелдеуде қаншалықты дәл шешім қабылдауға көмектесетінін зерттеу.
Елтай Қазақстанда, Италияда, Польшада және Қытайда білім алған. Ол спорттық медицина, дене белсенділігі, қалпына келтіру және медициналық технологиялар тоғысында жобалармен айналысты, сондай-ақ қазақстандық университеттерге арналған физиотерапия бакалавриат бағдарламасының пилоттық нұсқасын әзірлеуге қатысты.
Оның қызметінің жеке бағыты – ірі қалалардан тыс жерде спорттық және медициналық сараптаманың қолжетімділігі. Бұл бағытта ол телемедицина мен қашықтан сүйемелдеу тәсілдерін зерттейді, қазақстандық спорт медицинасын дамытуға үлес қосуда.
Оның кәсіби мансабындағы ерекше оқиғалардың бірі – Токиодағы Олимпиада ойындарымен байланысты. Олимпиада және Паралимпиада кезінде Халықаралық Олимпиада комитетінің шақыруымен Олимпиада ауылының емханасында ерікті дәрігер болып жұмыс істеді және COVID пандемиясы жағдайында спортшыларды медициналық тұрғыдан сүйемелдеуге қатысты. Бұл тәжірибе оған әлемдегі ең ірі спорттық оқиғаның шешім қабылдау және медициналық қамтамасыз ету процестерін ішінен көруге мүмкіндік берді – бұл кезде хаттамалар сағат сайын өзгеріп отырды.
Кездесу барысында Елтай спорттық медицинаны кеңінен қарастыруды ұсынды – тек «жарақаттан кейінгі» жұмыс ретінде емес, спортшы жағдайын дәл бағалауға, мәселелердің алдын алуға және ұзақ мерзімді нәтижені сақтауға мүмкіндік беретін құрал ретінде.
Жеке бейімделген спорттық медицина – қазіргі спорт ғылымының негізгі бағыттарының бірі. Бұл тәсіл спортшы жағдайын бағалау, жаттығу мен медициналық сүйемелдеуді жеке генетика, физиология және биомеханика ерекшеліктеріне сай таңдау дегенді білдіреді. Дәстүрлі, орташа нормаларға негізделген протоколдардан айырмашылығы, бұл тәсіл бірдей көрсеткіштер кезінде де әр спортшының жүктемеге және қалпына келуге түрліше жауап қататынын ескереді.
Спорт дамуының жаңа кезеңінде киілетін құрылғылар мен деректерді талдау маңызды рөл атқаруда. Халықаралық сауалнамаларға сәйкес, мұндай құрылғылар – фитнес индустриясының негізгі трендтерінің бірі. Енді олардың құндылығы тек мәлімет жинауда емес, сол мәліметтерді дұрыс түсіндіріп, шешім қабылдауда қолдануда.
Қазіргі цифрлық және жасанды интеллект модельдері бірнеше көрсеткішті – жүктеме, ұйқы, стресс деңгейі мен қалпына келуді – бір уақытта саралап, тәуекелдерді ерте анықтауға мүмкіндік береді. Кей жағдайларда мұндай жүйелер жарақаттың пайда болу ықтималдығы артқанын 1–2 күн бұрын ескертеді, бұл спорттық медицинаның назарын реакциядан алдын алуға бұрады.
Тағы бір бағыт – спорт ғылымын денсаулық сақтау жүйесінде қолдану. Бір жобада жасанды интеллект алгоритмдеріне негізделген айналмалы жаттығулардың 2-типті қант диабетімен ауыратын науқастардың жағдайына әсері зерттелуде. Зерттеу Астана мен Қосшы қалаларындағы медициналық мекемелермен бірлесіп, жергілікті тұрғындарды тарта отырып жүргізілуде, бұл ғылыми тәсілдерді нақты өмірде сынауға жол ашады.
50 мың паттерн
Келесі спикер – NU түлегі, спорт ғылымы саласының зерттеушісі, World Aquatics Спорттық медицина комитетінің мүшесі, Халықаралық Олимпиада комитетінің IOC Young Leader бағдарламасының қатысушысы, Y-IMPACT жобасының негізін қалаушы, сондай-ақ NU Swimming клубының негізін қалаушы және университеттің жүзу командасының жаттықтырушысы Еңлік Ұлтаракова болды.
Оның жұмысы спорттық аналитика, спортшылардың жағдайын мониторингілеу және деректерге негізделген шешім қабылдау тоғысында. Баяндаманың орталық идеяларының бірі – спорттағы нәтижеге ұзақ мерзімді процесс ретінде қарау.
Эксперттік зерттеулер көрсеткендей, үздік деңгейге жету үшін тек қабілет емес, көпжылдық мақсатты дайындық қажет. Мысал ретінде спорттық және когнитивтік әдебиеттегі белгілі қорытынды келтірілді: шахматта гроссмейстер деңгейіне жету үшін спортшы 50 мың ойындық паттернді меңгереді, ал шеберлікке жол шамамен он жыл жүйелі тәжірибені талап етеді.
Бұл қағида спортқа да тән.
Қазақстандағы жүзу мысалында «тар өткел» эффектісі көрсетілді: жыл сайын балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінде 12 мыңға жуық бала жүзумен айналысады, бірақ жазғы Қазақстан Республикасы чемпионатына тек 400-ге жуық спортшы ғана жетеді. Бұл алшақтық тек дарынды іздеумен шектелмей, спорттық жүйенің қай кезеңдерде болашағы зор спортшылардан айырылып қалатынын түсінуді талап етеді.
Спорт пен технология қиылысындағы қолданбалы әзірлемелерге де ерекше назар аударылды. Осындай жобалардың бірі – спортшылардың жағдайын бақылап, жаттығу шешімдерін деректерге сүйене отырып қолдауға арналған SWAN жобасы. Мамыр айының соңында бұл жоба Founders School Bootcamp 2026-да бірінші орынды иеленіп, университеттік экожүйеде дүниеге келген спорттық технологиялардың әлеуетін көрсетті.
NU Science Café – NU баспасөз қызметінің медиа алаңы, онда ғалымдар журналистермен кездесіп, күрделі ғылыми тақырыптарды қарапайым тілде түсіндіріп, олардың қоғам мен ел дамуына әсерін талқылайды. 2026 жылдың қаңтарынан бастап Science Café аясында медицина, энергетика, тұрақты даму және технология мәселелеріне арналған кездесулер өтті. Олардың көпшілігі жетекші қазақстандық және шетелдік БАҚ-қа сюжеттер мен жарияланымдар негізі болды.