Бірінші лига шабуылшысы ұлттық құраманың тізімінде: Артём Литош шақыртуға қалай лайық болды
Бірінші лига маусымындағы соңғы матчта «Шахтёр» өз алаңында «Қайрат-Жастардан» 2:3 есебімен жеңілді. Бұл нәтиже ештеңені шешпейтін: қарағандылықтар чемпион атанып, ҚПЛ-дегі орнын мерзімінен бұрын қайтарды. Алайда дәл осы ойында Артём Литош маусымдағы 24-голын соқты – кезінде футболдағы жолы басталған «Қайраттың» фарм-клубының қақпасына. Sports24.kz футболшының мансап жолын баяндайды.
Оның алдында, 21 қазанда ҚФФ 21 жастағы шабуылшыны кеңейтілген тізімге қосты. Бұл – Қазақстан құрамасының Ұлттар лигасындағы қараша матчтарына арналған тізімі.
Күзде Литоштың айналасында үш маңызды оқиға тоғысты: «Шахтёрмен» бірге чемпиондық атақ, Англия мен Ирландияның жастар құрамаларына соғылған голдар және ұлттық құраманың тізіміне ену. Оның бұл деңгейге қалай жеткенін және мұның шын мәнінде нені білдіретінін талдап көрейік.
Дзюдо, арқан және «Қайрат» академиясы
Артём Литош 2005 жылғы 29 қаңтарда Талғарда дүниеге келген. Футболға дейін ол шамамен жарты жыл дзюдомен айналысты. Жаттығу кезінде арқаннан құлап қалғаннан кейін жекпе-жек өнеріне қызығушылығы жоғалып, достарына еріп футбол секциясына барды.
Одан кейін Алматыдағы «Қайрат» академиясы болды. 2023 жылы «Қайрат U-18» құрамында Литош жасөспірімдер арасындағы Freedom QJ League турнирінде жеңіске жетті. Сол жылдың жазына дейін бұл атақ оның мансабындағы жалғыз командалық трофей еді. Үлкен футболға ол «Қайрат-Жастар» арқылы қадам басты: 2023 жылғы Бірінші лигада үш матч өткізіп, үш гол соқты.
21 жасқа дейінгі төрт клуб
Негізгі командаға апарар тура жол болған жоқ. 2024 жылы Литош «Қайрат-Жастар» сапында сегіз матчта төрт гол соқты, ал тамыздан бастап «Түркістанда» жалға ойнады – мұнда да сегіз ойында төрт гол. 2025 жылдың қаңтарынан «Хан-Тәңірі» сапында өнер көрсетті: чемпионатта 11 матчта төрт гол, Кубокта екі гол. 2025 жылғы 27 шілдеде «Шахтёрге» ауысты: маусымның қалған бөлігінде Бірінші лигада 10 матч өткізіп, үш гол соқты және екі нәтижелі пас берді.
Ол кезде 19–20 жаста болған форвард үшін бұл қалыпты көрсеткіштер еді, бірақ ерекше нәтиже емес. Бұл сандар 24 гол соғылатын маусымды алдын ала көрсеткен жоқ. Литоштың өз сөздеріне қарағанда, өзгеріске оның жеке шеберлігімен қатар басқа факторлар да әсер еткен.
Қайта құрылымдауды қажет еткен клуб
«Шахтёр» 2026 жылға өзіне үйреншікті емес рөлде келді. 2024 жылы ҚПЛ-дан түскеннен кейін клуб тарихында алғаш рет Бірінші лигада ойнады. Ал 2025 жылы 50 ұпай жинап, төртінші орынмен шектелді және бірден жоғары дивизионға қайта алмады. 2025 жылғы 25 қарашада клубты Тимур Турловтың Freedom Holding Corp. тобына кіретін компания аукцион арқылы сатып алды. Ол ҚПЛ-ға шығу үшін легионерлер алуға ниеті жоқ екенін, ал академия салу мен өңірдегі балалар футболын дамытуға 18,5 млрд теңге инвестиция салатынын мәлімдеді.
Жергілікті тәрбиеленушілерге жасалған екпін ойын минуттарынан-ақ байқалады: қазан айының ортасына қарай 21 жастағы Александр Мигунов 1759 минут ойнады, 17 жастағы қорғаушы Нұрали Азатқазы – 1070, ал 19 жастағы Марк Богачев – 912 минут. Бас бапкер Андрей Финонченко мұны команданың жастарға ересектер деңгейінде «ойын тәжірибесін жинауға» мүмкіндік бергісі келетінімен түсіндірді.
Литош бұл жобаға 2025 жылғы маусым барысында қосылды, ал 2026 жыл оның толыққанды маусым алдындағы дайындықтан өткен алғашқы маусымы болды. Мамыр айында KFF League-ке берген сұхбатында ол мұны әсірелемей айтты: жаңа басшылық келгеннен кейін «бәрі түсініктірек әрі жүйелі бола түсті», нақты мақсаттар пайда болды. Ал өзінің жеке прогресін қақпа алдындағы сәттерде «сабырлырақ әрі салқынқанды» болғанымен және шабуылды «саналырақ» аяқтай бастағанымен түсіндірді.
24 гол соғылған маусым
Басталуы жарқын болды. 23 сәуірде, 3-турда «Шахтёр» сырт алаңда «Арысты» 6:0 есебімен жеңді, ал Литош хет-трик жасады: 38, 46 және 66-минуттарда гол соқты. Мамыр айында ол сұрмергендер тізімін бастап тұрды. 26 маусымда Таразда 2:0 есебімен өткен матчта өзінің тоғызыншы голын соғып, ең жақын қуғыншысынан бір голға озып кетті. Ал «Шахтёр» «Қайрат-Жастардан» бір ұпайға қалып тұрды.
15-турға қарай Литоштың еншісінде 13 гол мен алты нәтижелі пас болды. Сол «Арыспен» өткен матчта (4:1) ол тағы бір хет-трик жасады – соңғы 13 минут шамасында үш рет мергендік танытты. 31 шілдеде Қостанайда есеп ашып, «Шахтёрдің» «Тобол-М» командасын 2:0 есебімен жеңуіне және бірінші орынға шығуына үлес қосты.
Ең символдық сәт 27 тамызда болды. Семейде «Шахтёр» «Елімай-Мды» 3:0 есебімен жеңді. Бұл клубтың қатарынан 13-жеңісі еді және ол команданың ҚПЛ-ға мерзімінен бұрын қайта оралуын қамтамасыз етті. Литош матчты қосалқы құрамда бастап, екінші таймда алаңға шықты да, бес минуттан кейін турнирдегі 19-матчында 19-голын соқты. Кейін «Хан-Тәңіріге» (4:0, 4 қыркүйек) және «Академия Онтүстікке» (2:0, 8 қазан) қарсы дубль жасады: бұл оның 22-ші және 23-ші голдары еді. Ал 24-голын соңғы турда 37-минутта «Қайрат-Жастардың» қақпасына соқты.
Құрғақ статистика ауқымды жақсы көрсетеді. 15 қазанға қарай «Шахтёр» 24 матчта 62 гол соғып, сегіз гол жіберіп алды. Литоштың 23 голы команданың барлық голдарының 37 пайызына тең. Ол 1845 минут ойнады – демек, орта есеппен әр 80 минут сайын бір голдан соққан. Қазан айының басындағы дерек бойынша оның 10 нәтижелі пасы бар. Чемпионаттағы барлық голын ойын барысынан соққан, пенальти орындамаған және ең жақын бәсекелесінен сегіз голға озып кеткен.
Вулверхэмптондағы үш минут
Мұндай маусымнан кейін жастар құрамасына шақырту заңды қадам болды. 25 қыркүйекте Қазақстан U-21 Вулверхэмптонда жастар арасындағы Еуропа чемпионы Англиямен ойнады. Литош үшінші минутта есеп ашып, стандартты жағдайдан кейінгі комбинацияны дәл аяқтады. Одан кейін матч нағыз гол додасына айналды: Әли Турғановтың автоголы, Джош Ачимпонгтың добы, 43-минутта Сейф Поповтың есепті теңестіруі және ағылшындардың екінші таймда соққан екі голы. Екіншісі 90+1-минутта түсті. Қорытынды есеп – 2:4.
Төрт күннен кейін, 29 қыркүйекте Ирландияға қарсы қонақтағы матчта Литош бірінші минутта-ақ гол соқты. Рамазан Каримовтың пасын қабылдап, айып алаңына басып кірді, екі қарсыласын алдап өтіп, қуатты соққы жасады. 38-минутта өзі Каримовқа голдық пас берді. Үзіліске қарай есеп 2:2 болды, ал 52-минутта Асқаров 3:3 жасады. Ирландиялықтар жеңіс голын 86-минутта соғып, 4:3 есебімен жеңіске жетті.
Бұл голдар ұпай әкелмеді: Қазақстан екі матчта да жеңілді. Бірақ Литош үшін олар өзін көрсетуге тамаша мүмкіндік болды. Вулверхэмптондағы матчтан кейін шабуылшының жазбасының астына «Бернли» форварды Дастан Сатпаев «Аңыз» деп пікір қалдырды. Бұл туралы Offside.kz және Zakon.kz жазды. Ал Литош Instagram-да: «Алға жылжып, ұлттық құрамаға кіргім келеді және елімнің игілігі үшін нәтиже көрсетуді жалғастырғым келеді», – деп жазды. Сондай-ақ бұл цикл оның жастар деңгейіндегі соңғы циклі екенін қосты.
Ол қандай шабуылшы
Литоштың бойы шамамен 185 сантиметр, әртүрлі дереккөздерде 184-тен 186 сантиметрге дейін көрсетіледі. Жастар құрамасы сапындағы екі голын да матчтардың алғашқы үш минутында соқты. Ал Бірінші лигада қазан айының басына дейін пенальтиден гол соққан жоқ. Ол тек шабуылды аяқтаушы емес: оның 10 нәтижелі пасы бар, соның ішінде Ирландияға қарсы матчта және Рифат Нұрмұғаметті голға шығарған «Жайықпен» ойында. Ол алғашқы минуттан «тоғызыншы нөмір» рөлінде ғана емес, қосалқы құрамнан шығып та пайдасын тигізе алады: Семейде алаңға қосылып, гол соқты.
Бұдан әрі айтылатындар – нақты дерек емес, біздің қорытындыларымыз. Бірінші лигада ҚПЛ клубтарының жастар құрамалары да ойнайды, сондықтан бұл көрсеткіштерді Премьер-лигаға сол күйінде көшіруге болмайды. Ашық дереккөздерден табылған ҚПЛ клубына қарсы жалғыз сынақ – Қазақстан Кубогындағы «Оқжетпеске» қарсы дубль. Сол кездесуде «Шахтёр» 2:3 есебімен жеңілді. Transfermarkt Литоштың нарықтық бағасын 125 мың еуро деп көрсетеді: әзірге нарық оны жұлдыз санатына қоспайды. Оның ойынындағы қай бөлік жеке шеберлікке, ал қай бөлігі 24 турда небәрі сегіз гол жіберген жақсы жасақталған командаға байланысты екенін келесі маусым көрсетеді.
Келесі қадам қандай
21 қазанда ҚФФ Ұлттар лигасындағы матчтарға қатысатын 38 ойыншыдан тұратын кеңейтілген тізімді жариялады. 13 қарашада Қазақстан Кишинёвте Молдовамен ойнайды, ал 16 қарашада Астанада Словакияны қабылдайды. Төрт турдан кейін Джон ван ’т Схиптің командасында екі ұпай бар. Соңғы құрам матчтарға жақындаған кезде анықталады. Литош тізімдегі тоғыз шабуылшының бірі. Онымен қатар Ислам Чесноков, Исмаил Бекболат, Азамат Туяқбаев, Ғалымжан Кенжебек, Максим Самородов, Артур Шушеначев, Рамазан Каримов және Дастан Сатпаев бар.
Соңғы есім – қызық сәйкестік. Халықаралық үзіліске дейін Литош ағылшын футболында бағын сынап көргісі келетінін айтып, дәл Сатпаевты мысалға келтірген еді. Енді екеуі де ұлттық құраманың бір тізімінде.
Алайда Литоштың негізгі сынақтары әлі алда және олардың өзі шақырту алумен шектелмейді. Қарашадағы оқу-жаттығу жиынында ол ҚПЛ ойыншылары мен легионерлер арасынан өз орнын дәлелдеуі керек. Ал 2027 жылғы ҚПЛ маусымында оның қарсыластары арасында фарм-клубтар болмайды. Оның қандай футболшыға айналып келе жатқанын қазіргі сұрмергендер кестесі емес, дәл сол матчтар көрсетеді.
