Футболда офсайд дегеніміз не: қарапайым түсіндіру, ережелер
Офсайд – футболды енді көре бастаған жанкүйерлерге түсіну қиын болатын терминдердің бірі. Бұл материал осы қиындықты жеңуге көмектесу үшін дайындалды. Онда футбол жанкүйерлері ретіндегі тәжірибемізге сүйене отырып, футболдағы офсайдтың нені білдіретінін және қалай жұмыс істейтінін түсіндіреміз.
Футболдағы офсайд дегеніміз не және ол не үшін қажет?
«Офсайд» термині ағылшын тілінен шыққан. Нақтырақ айтқанда, бұл – футбол контекстінде «ойыннан тыс қалу» деп аударуға болатын «offside» сөзінің транслитерациясы. Бұл термин ойыншыға доп берілген немесе ол қарсыластың қақпасына соққы жасаған сәтте оның қарсылас қақпа сызығына доптан және қарсылас команданың соңынан санағанда екінші ойыншысынан жақын орналасқан жағдайды білдіреді. Офсайдты анықтау кезінде ойыншының басы, денесі және аяқтарының орналасуы ескеріледі. Яғни қақпаға тек алақаны немесе қолы жақын болса, ойыннан тыс қалу жағдайы тіркелмейді. Офсайд жағдайында тұрған ойыншы ойыннан тыс саналады. Бұл оның допқа ойнауы немесе осы эпизодта қарсыласына кедергі келтіруі ереже бұзушылық болып есептелетінін білдіреді.
Қарапайым тілмен айтқанда, футболдағы ойыннан тыс қалу – шабуылдаушы ойыншы қарсыластың алаңында қақпаға тым жақын орналасып, ал доп пен қарсылас команданың соңынан санағанда екінші ойыншысы одан алысырақ тұрған жағдай.
Мұндай жағдайдың өзі футбол ережелерін бұзу болып саналмайды. Алайда ойыншы командаласы допқа ойнаған сәтте офсайд жағдайында болып, кейін допқа тиіп кетсе немесе қарсыласына кедергі келтірсе, бұл ереже бұзушылық болып есептеледі.
Офсайд ережесінің басты мақсаты – шабуылдаушы ойыншылардың қарсылас қақпасының дәл жанында тұрып, доптың берілуін күтуіне жол бермеу. Бұл ереже болмаса, футбол айып алаңының маңында допқа таласумен ғана шектеліп, көрермендер үшін қызықсыз болар еді. Сонымен қатар ойынның бәсекелестік сипаты мен спорттық рухы да жоғалар еді.
Футболда офсайд не үшін және қай жылы енгізілді: тарихына шолу
Офсайд қазіргі түсінігіміздегі нұсқасында сонау 1863 жылы пайда болып, Англия футбол қауымдастығы әзірлеген ойынның алғашқы ресми ережелеріне енгізілді. Бастапқыда бұл ереже қазіргіден әлдеқайда қатаң болды: ойыншы доп берілген сәтте оның алдында тұрса, офсайдта қалған болып есептелетін. Басқаша айтқанда, қарсыластың қақпасына шабуыл жасау үшін доптың артында немесе онымен бір сызықта орналасу қажет еді. Уақыт өте келе ереже жеңілдетіліп, оның тұжырымдары мен қолданылу тәртібі 1990 жылдан кейін де нақтылана берді.
Офсайд түрлері
Футболдағы офсайд қалай көрінеді? Шын мәнінде, оның бірнеше көрінісі бар. Шартты түрде оны екі түрге бөлуге болады:
- Белсенді офсайд. Бұл – футболшы қарсыластың қақпасына шабуыл жасауға бағытталған белсенді әрекеттер жасайтын ойыннан тыс қалу жағдайы.
- Пассивті офсайд. Офсайдтың бұл түрінде ойыншы шабуылға белсенді түрде қатыспайды.
Сондай-ақ футболда жасанды офсайд ұғымы бар. Негізінде, бұл – ойыншылардың бірі офсайд жағдайында қалатындай етіп әдейі жасалатын жағдай. Мұны жүзеге асыру үшін қорғанушы команданың ойыншылары бір мезгілде алға шығып, доп берілген сәтте қарсылас шабуылшысының офсайдта қалуына жағдай жасайды. Көп жағдайда мұндай тактика гол соғылуының алдын алып, ойын барысын өз пайдасына өзгертуге мүмкіндік береді.
Офсайд сызығы
Офсайд сызығы деп футбол алаңындағы шартты сызықты атайды. Шабуылдаушы команда ойыншысы осы сызықтан өткен кезде offside жағдайында қалады. Бұл сызық алаңның белгілі бір бөлігінде тұрақты орналаспайтынын түсіну керек. Ол доптың немесе қарсыластың соңынан санағанда екінші ойыншысының орналасуына қарай белгіленеді: қақпа сызығына қайсысы жақын болса, сол есепке алынады. Сондықтан офсайд сызығы үнемі жылжып отырады, ал оның орны ойын жағдайына байланысты өзгереді.
Енді футболды онша жақсы түсінбейтіндер үшін офсайд жағдайын қалай анықтауға болатынын түсіндірейік. Офсайд сызығының қай жерде орналасқанын анықтау қиын емес. Қақпашы қорғанушы команданың ең соңғы ойыншысы болмауы мүмкін. Сондықтан оның орналасуына қарамастан, қарсылас команданың соңынан санағанда екінші ойыншысына және допқа бағдарлану керек. Егер шабуылшы қарсылас алаңында қақпа сызығына доптан да, қарсыластың екінші ойыншысынан да жақын тұрса, ол офсайд жағдайында болады.
Футбол ережелері бойынша офсайд қандай жағдайда тіркеледі?
Футболда офсайдты «белгілейді» деп айту дұрыс емес. Өйткені оның өзі ереже бұзушылық болып саналмайды. Ереже бұзушылық тек offside жағдайында тұрған футболшы шабуылға әрі қарай қатысқан кезде ғана тіркеледі. Егер ол допқа тисе, соның ішінде доп қақпа бағанынан немесе қарсылас ойыншысынан кері серпілгеннен кейін оған жанасса, не қарсылас ойыншысына кедергі келтірсе, төреші ереже бұзушылықты белгілейді.
Маңызды жайт: егер офсайд жағдайындағы ойыншы допты допты бақылауға мүмкіндігі болған қарсыластың әдейі жасаған әрекетінен кейін алса, ереже бұзушылық тіркелмейді. Алайда бұл қақпаны әдейі құтқару әрекетіне қатысты емес.
Офсайд жағдайының өзі ереже бұзушылық болмаса да, оны «ереже бұзушылықтың алдындағы жағдай» деп атауға болады. Сондықтан төрешілер командаласы допқа ойнаған сәттегі футболшының орналасуын және оның кейінгі эпизодқа қатысуын бағалайды. Қорғаушылар сызығының артына немесе өз алаңына қайта оралу ойыншыны ереже бұзушылықтан өздігінен босатпайды.
Қандай жағдайда офсайд тіркелмейді?
Кейде футболшы іс жүзінде офсайд жағдайында тұрса да, төрешілер бұл ереже бұзушылықты тіркемейді. Офсайд есепке алынбайтын жағдайлар:
- ойыншы өз командасының алаң жартысында орналасса;
- ойыншы қарсылас команданың соңынан санағанда екінші футболшысымен бір сызықта тұрса;
- ойыншы доппен бір сызықта орналасса;
- ойыншы допты бірден бүйір сызықтан лақтыру арқылы енгізгеннен кейін алса;
- футболшы эпизодқа араласпаса, яғни ойын жағдайына қатыспаса және қарсыласына әсер етпесе;
- футболшы допты қақпадан тебу арқылы ойынға қосқаннан кейін бірден алса.
Сондай-ақ футболшы допты бұрыштама добынан кейін бірден алса, офсайд тіркелмейді.
Футболдағы офсайд туралы шешімді кім қабылдайды?
Офсайдтың болғаны туралы шешімді матчта жұмыс істейтін төрешілер тобы қабылдайды. Әдетте олардың міндеттері төмендегідей бөлінеді:
- қапталдағы төреші офсайд жағдайын анықтап, егер ол ереже бұзушылыққа әкелсе, бұл туралы белгі береді;
- бас төреші қапталдағы төрешінің белгісімен келісу немесе оны елемеу арқылы түпкілікті шешім қабылдайды.
Егер матчта VAR жүйесі қолданылса, офсайдты бейнеассистент анықтайды. Егер ол мұндай жағдайды байқаса, бас төрешіге хабарлайды. Әдетте VAR даулы офсайд жағдайларында қолданылады. Мысалы, ойыншы қарсылас қақпасына бір-екі миллиметр ғана жақындап, мұндай сәтті техникалық құралдарсыз анықтау қиын болғанда.
Кейбір жарыстарда офсайд жағдайын жылдам анықтауға көмектесетін жартылай автоматтандырылған технология (SAOT) қолданылады. Алайда жүйенің өзі ешқандай шешім қабылдамайды. Түпкілікті шешімді бәрібір бас төреші шығарады.
FAQ
Футболда офсайд қай ойыншыға қатысты есептеледі?
Ойыннан тыс қалу жағдайы (футболдағы офсайд) нақты бір ойыншыға қатысты емес, пас берілген сәтте шабуылдаушы ойыншының қарсылас команда ойыншыларының соңынан санағанда екіншісімен және доппен салыстырғандағы орналасуына қарай анықталады.
Футболда офсайд қай жылы енгізілді?
Офсайд 1863 жылы енгізілді. Алайда ол кезде бұл ереже қазіргі нұсқасынан айтарлықтай ерекшеленетін. Қазіргі түсініктегі ойыннан тыс қалу жағдайы IFAB ережелерінің қолданыстағы редакциясында бекітілген.
«Ойыннан тыс қалу» ережесін кім ойлап тапты?
«Ойыннан тыс қалу» ережесін ойлап тапқан нақты бір адам жоқ. Ол футболдың даму барысында біртіндеп қалыптасты, ал 1863 жылы ойын ережелерінде ресми түрде бекітілді.
