Олимпиада ойындарындағы Қазақстанның тарихы: елдің ең ұлы спорттық батырлары
Қазақстан олимпиадашылары - ел намысын ең жоғары спорттық деңгейде қорғаған және қорғап жүрген спортшылар. Олардың көпшілігі жүлделі орындарға қол жеткізді. Бүгінгі материалымыз Қазақстанның осы спорт қаһармандарына арналады.
1994-2026 жылдар аралығында Қазақстанға бұйырған барлық Олимпиада медальдары
Қазақстан құрамасы алғаш рет 1994 жылы Норвегияның Лиллехаммер қаласында өткен қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Араға екі жыл салып, ұлттық құрама АҚШ-тың Атланта қаласында өткен жазғы Олимпиадада дебют жасады.
| Олимпиада ойындары | Жыл | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| Лиллехаммер (қысқы) | 1994 | 1 | 2 | 0 | 3 |
| Атланта (жазғы) | 1996 | 3 | 4 | 4 | 11 |
| Нагано (қысқы) | 1998 | 0 | 0 | 2 | 2 |
| Сидней (жазғы) | 2000 | 3 | 4 | 0 | 7 |
| Солт-Лейк-Сити (қысқы) | 2002 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Афина (жазғы) | 2004 | 1 | 4 | 3 | 8 |
| Турин (қысқы) | 2006 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Бейжің (жазғы) | 2008 | 2 | 3 | 4 | 9 |
| Ванкувер (қысқы) | 2010 | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Лондон (жазғы) | 2012 | 3 | 2 | 6 | 11 |
| Сочи (қысқы) | 2014 | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Рио-де-Жанейро (жазғы) | 2016 | 2 | 5 | 10 | 17 |
| Пхёнчхан (қысқы) | 2018 | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Токио (жазғы) | 2020 | 0 | 0 | 8 | 8 |
| Бейжің (қысқы) | 2022 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Париж (жазғы) | 2024 | 1 | 3 | 3 | 7 |
| Милан-Кортина (қысқы) | 2026 | 1 | 0 | 0 | 1 |
| Жалпы нәтиже (1994–2026) | 17 | 28 | 42 | 87 |
Қазақстан медальдарының басым бөлігі 8 жазғы Олимпиадада иеленді. Бұл жарыстарда спортшыларымыз 15 алтын, 25 күміс және 38 қола медаль жеңіп алды. Қысқы Олимпиададағы жетістіктер әлдеқайда қарапайым: 9 ойынның қорытындысы бойынша спортшылар 2 алтын, 3 күміс және 4 қола медальға қол жеткізді.
Қазақстанның Олимпиададағы алғашқы медальдары
Лиллехаммерде өткен тарихи ойындардың басты қаһарманы — Қазақстанның алғашқы Олимпиада чемпионы Владимир Смирнов. Аңызға айналған шаңғышы бұл жарыста ұлттық құрамаға тиесілі үш медальдың барлығын жеңіп алды: 50 шақырымдық қашықтықта алтын, ал 10 және 15 шақырымда екі күміс медаль иеленді.
Қысқы құрама алғашқы қола медальді тағы төрт жыл күтуге мәжбүр болды. Оны Нагано Олимпиадасында Владимир Смирнов жеңіп алды (15 шақырымдық із қуу жарысы). Осылайша, ол ел туы астында медальдардың толық жиынтығын иеленді. Айта кетейік, Жапонияда конькимен жүгіруші Людмила Прокашева да үшінші орынға ие болды (5000 м).
1996 жылы жазғы Олимпиада ойындарында алғашқы күміс медальді Сергей Беляев жеңіп алды. Ол винтовкамен ату жарысында (50 м) күміс жүлдегер атанды. Ал алғашқы қола медальді тапаншамен ату шебері Владимир Вохмянин иеленді (25 м). Сол кезде тарихи алтын медальді грек-рим күресінен Юрий Мельниченко жеңіп алды (57 кг дейін).
Қазақстанның қысқы Олимпиада ойындарындағы медальдары
Қазақстандық спортшылардың қысқы Олимпиада ойындарында жеңіп алған медальдарын саусақпен санауға болады. Олардың жартысын жоғарыда атап өттік. Смирновтан кейін елге жаңа чемпион күтуге 30 жылдан астам уақыт қажет болды. Тек 2026 жылы Милан-Кортинада өткен Олимпиадада мәнерлеп сырғанаушы Михаил Шайдоров алтын медаль жеңіп алды.
Әр жылдары жүлдегер атанған спортшылар:
- 2010 жыл — биатлоншы Елена Хрусталева (күміс);
- 2014 жыл — мәнерлеп сырғанаушы Денис Тен (қола);
- 2018 жыл — фристайлшы Юлия Галышева (қола).
Қазақстан қысқы Олимпиада ойындарында аса жарқын нәтиже көрсетіп жүрген жоқ. Дегенмен бұл бағытта да айтулы жетістіктер бар.
Спортшылардың жазғы Олимпиада ойындарындағы жетістіктері
Жазғы Олимпиада ойындарында ондаған спортшы түрлі дәрежедегі медальдарға ие болды. Олардың барлығы туралы айтуға орын жетпейді, дегенмен әр жүлдегер бұған әбден лайық. Сондықтан 2024 жылы Парижде өткен соңғы Олимпиада ойындарының жүлдегерлері атанған қазақстандық спортшыларды атап өтумен шектелеміз:
- Алтын - Елдос Сметов (дзюдо, 60 кг дейін).
- Күміс - Нұрбек Оралбай (бокс, 80 кг дейін), Демеу Жадраев (күрес, 77 кг дейін), Нариман Құрбанов (спорттық гимнастика, ат снаряды).
- Қола - Назым Қызайбай (бокс, 50 кг дейін), Ғұсман Қырғызбаев (дзюдо, 66 кг дейін), Александра Ле/Ислам Сатпаев (пневматикалық винтовкадан ату, аралас жұп).
Келесі Олимпиада ойындары 2028 жылы АҚШ-тың Лос-Анджелес қаласында өтуі тиіс.
Қазақстаннан шыққан барлық Олимпиада чемпиондары
Олимпиада ойындарында Қазақстанның әнұранын шырқатқан чемпиондардың тізімін дайындадық:
| Спортшы | Спорт түрі | Олимпиада |
| В. Смирнов | Шаңғы жарысы (50 км) | Лиллехаммер (1994) |
| Ю. Мельниченко | Грек-рим күресі (57 кг дейін) | Атланта (1996) |
| А. Парыгин | Қазіргі бессайыс | Атланта (1996) |
| В. Жиров | Бокс (81 кг дейін) | Атланта (1996) |
| Е. Ибраимов | Бокс (71 кг дейін) | Сидней (2000) |
| Б. Саттарханов | Бокс (57 кг дейін) | Сидней (2000) |
| О. Шишигина | Жеңіл атлетика (100 м кедергілермен жүгіру) | Сидней (2000) |
| Б. Артаев | Бокс (69 кг дейін) | Афина (2004) |
| А. Важенина | Ауыр атлетика (75 кг дейін) | Бейжің (2008) |
| Б. Сәрсекбаев | Бокс (69 кг дейін) | Бейжің (2008) |
| С. Сәпиев | Бокс (69 кг дейін) | Лондон (2012) |
| О. Рыпакова | Жеңіл атлетика (үш қарғып секіру) | Лондон (2012) |
| А. Винокуров | Велоспорт (топтық шосселік жарыс) | Лондон (2012) |
| Д. Баландин | Жүзу (200 м, брасс) | Рио-де-Жанейро (2016) |
| Д. Елеусінов | Бокс (69 кг дейін) | Рио-де-Жанейро (2016) |
| Е. Сметов | Дзюдо (60 кг дейін) | Париж (2024) |
| М. Шайдоров | Мәнерлеп сырғанау (ерлер, жеке бағдарлама) | Милан-Кортина (2026) |
2008 және 2012 жылдары ауыр атлеттер Илья Ильин (екі рет), Светлана Подобедова, Майя Манеза және Зүлфия Чиншанло да чемпион атанды. Өкінішке қарай, кейіннен допинг қолданды деген айыптауларға байланысты олар марапаттарынан айырылды. Алайда кейде допинг даулары Қазақстанның пайдасына да шешілген. Мысалы, Қытай спортшысы алтын медальдан айырылғаннан кейін Алла Важенина Бейжің Олимпиадасының жеңімпазы атанды.
Қазақстанның Олимпиада жүлдегерлері: ең көп марапат алған спортшылар
Әзірге Қазақстанның бірде-бір Олимпиада чемпионы (дисквалификацияланған Илья Ильиннен басқа) Ойындарда екі рет жеңіске жеткен жоқ. Дегенмен кейбір спортшыларымыз түрлі дәрежедегі бірнеше медальдың иегері атанды:
- боксшы Ермахан Ибраимов — қола (1996), алтын (2000);
- велошабандоз Александр Винокуров — күміс (2000), алтын (2012);
- жеңіл атлетикашы Ольга Рыпакова — күміс (2008), алтын (2012), қола (2016);
- дзюдошы Елдос Сметов — күміс (2016), қола (2020), алтын (2024);
- шаңғышы Владимир Смирнов — алтын (1994), екі күміс (1994), қола (1998).
Владимир Смирновтың қоржынында 1988 жылы Калгариде КСРО құрамасы сапында өнер көрсеткен кезде жеңіп алған тағы үш медаль (бір қола және екі күміс) бар.
Қазақстандықтар Олимпиаданың қай спорт түрлерінде ең табысты өнер көрсетті?
Қазақстанның Олимпиада чемпиондары бокс спортында ең көп ұсынылған. Бұл спорт түрінен еліміздің қоржынында 7 алтын, 8 күміс және 11 қола медаль бар. Медаль саны бойынша табысты спорт түрлерінің қатарына мыналар да кіреді:
- күрес — 18 (1 + 6 + 11);
- ауыр атлетика — 11 (1 + 5 + 5);
- дзюдо — 6 (1 + 2 + 3).
Көріп отырғанымыздай, әзірге басқа спорт түрлерінің өкілдеріне боксшылардың медальдық жетістіктеріне жету оңай болмай тұр.
Қазақстан үшін ең табысты Олимпиада ойындары
Егер ауыр атлеттерге қатысты допинг дауы болмағанда, Қазақстан үшін ең табысты Олимпиада ойындары сөзсіз Лондонда өткен жарыстар болар еді. Сол жарыстардың қорытындысы бойынша ұлттық құрама 7 алтын медальмен әлемде 12-орынға ие болды. Алайда кейіннен бірінші орындар саны 3-ке дейін қысқарды. Атланта мен Сидней Олимпиадаларында да осынша жеңіс тіркелді.
Ал жалпы медаль санын есепке алсақ, ең үздік нәтиже 2016 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Ойындарда көрсетілді. Онда қазақстандық спортшылар әртүрлі дәрежедегі 17 медаль жеңіп алды.
Қазақстанның Олимпиада ойындарындағы рекордтары
Қазақстанның Олимпиададағы ең жарқын рекорды боксқа тиесілі. 2004 жылдан 2016 жылға дейін қатарынан өткен төрт Олимпиада турнирінде 69 кг дейінгі салмақ дәрежесінде еліміздің спортшылары жеңіске жетті. Бұған дейін мұндай жетістікке тек Куба қол жеткізген. Алайда Қазақстанның ерекшелігі — барлық төрт атақты әртүрлі боксшылардың жеңіп алуы.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстан спортшылары Олимпиада ойындарында барлығы қанша алтын медаль жеңіп алды?
Қазіргі уақытта Қазақстанның 17 ресми Олимпиада чемпионы бар.
Тәуелсіз Қазақстанға алғашқы алтын медальді кім әкелді?
Тарихтағы алғашқы Олимпиада чемпионы 1994 жылы шаңғы жарысынан жеңіске жеткен Владимир Смирнов болды. Ал жазғы Олимпиада ойындарындағы алғашқы алтын медальді 1996 жылы Юрий Мельниченко күрестен жеңіп алды.
Медаль саны бойынша қай спорт түрі ең табысты болды?
Қазақстан олимпиадашылары бокс спортында ең жоғары нәтиже көрсетті. Бұл спорт түрінің өкілдері ел қоржынына 7 алтын, 8 күміс және 11 қола медаль салды.
