Футбол алаңы мен доптың өлшемдері: тарихы мен дамуы
Футбол ережелері мен құрал-жабдықтары бір түнде қалыптаспады — ойынның белгілі бір стандарттарын дамытуға біраз уақыт кетті. Футбол қақпалары мен алаңның өлшемдері, сондай-ақ доптың эволюциясы да бұдан ерекшелік емес. Олар төменде талқыланады.
Даму тарихы
Бастапқыда кез келген тегіс алаң ойын алаңы ретінде пайдаланылып, оның өлшемдеріне қатысты ешқандай талап қойылмады. Алайда спорттың біртіндеп дамуы стандарттауды қажет етті.
Алғашқы стандарттар 1863 жылы Англия футбол қауымдастығы тарапынан бекітілді. Оларға сәйкес алаңның өлшемдері 183 × 91 метрден аспауы тиіс болды. Сол кезде ең аз өлшемдер туралы ештеңе айтылмаған. Әрине, бұл алаңдардың өлшемдерінде кең ауытқушылыққа әкелді: әр стадион өзіндік пропорцияға ие бола алатын.
ХХ ғасырда футбол халықаралық спортқа айналғандықтан, халықаралық ұйымдар рұқсат етілген өлшемдердің жаңа шектерін белгіледі. Ірі жарыстарға қойылатын талаптар айрықша қатаң болды.
Технологияның әсері
Қазіргі заманғы технологиялар футбол инфрақұрылымына елеулі әсер етті. Негізгі жетістіктердің бірі – жоғары сапалы табиғи және жасанды жабындарды енгізу болды.
Сонымен қатар, бұрын дренаж жүйелері болмағандықтан алаң жиі батпаққа айналып, допты бақылау қиын болатын. Қазіргі заманғы алаң күтімі қатты жаңбыр кезінде де алаңды тамаша күйде ұстауға мүмкіндік береді, ал арнайы суару және жылыту жүйелері құрғақ жазда да, суық айларда да шөпті ойнауға жарамды күйде сақтауға көмектеседі.
Футбол алаңының өлшемдері
Қазіргі таңда ойын алаңдарына қойылатын талаптар футболдың алғашқы кезеңдеріндегіден әлдеқайда нақты. УЕФА ережелеріне сәйкес, футбол алаңының ұзындығы 100-ден 105 метрге дейін, ал ені 64-тен 68 метрге дейін болуы тиіс.
Сонымен қатар, 105 × 68 метр өлшемдегі алаңдар Еуропалық футбол қауымдастықтары одағының рейтинг жүйесіндегі ең жоғары – үшінші және төртінші – санаттарға жатады. Алайда өлшем ғана жеткіліксіз; стадион сыйымдылық, жарықтандыру және басқа да қатаң стандарттарға сай болуы тиіс.
УЕФА-дан тыс қарасақ, зерттеуіміз көрсеткендей, ұзындығы 90-нан 120 метрге дейін және ені 45-тен 90 метрге дейінгі алаңдар ең көп таралған.
Футбол қақпасының өлшемдері: негізгі талаптар
Бастапқыда футбол қақпасы жерге қағылған екі таяқтан тұрды, доп сол таяқтардың арасынан өтуі тиіс еді. 1866 жылы қазіргі көлденең бағанның баламасы ретінде таспа енгізілді, ал 1891 жылы алғаш рет тор қолданылды.
Қазіргі футбол қақпаларының да стандартталған өлшемдері бар. Ересек футбол ойындарында ішкі штангалар арасындағы қашықтық 7,32 метр, ал көлденең штангадан жерге дейінгі биіктік 2,44 метр.
Ойын алаңдарын белгілеу ережелері
Ойын алаңындағы белгілердің негізгі элементтері – жанас сызықтары мен қақпа сызықтары. Ортасында орталық сызық, орталық нүкте және орталық шеңбер орналасқан. Ойынды бастағанда қарсы командалар доп ойынға шығарылғанға дейін орталық шеңберден тыс қалуға міндетті.
Алаңның әр бұрышында радиусы 1 м болатын сектор белгіленеді. Бұрыштық соққыларды орындау кезінде бұрыштық доғалар қолданылады. Пенальти алаңы мен қақпа аймағы қақпаның алдында орналасқан.
Қазіргі заманғы алаң белгілері шөпті зақымдамай, айқын көрінетін арнайы бояулармен жасалады. Сондай-ақ сызықтардың еніне қатысты талаптар бар — олар біркелкі ені бар және 12 сантиметрден аспауы тиіс.
Жазалау аймағы және оның сипаттамалары
Пенальти алаңы қақпаның алдында орналасқан және ені 40,32 метр. Пенальти алаңының бүйірлік шекаралары әрбір штанганың ішкі жиегінен 16,5 метр қашықтықта, ал сызықтар қақпа сызығына перпендикуляр бағытта жүргізіледі.
Пенальти алаңының ішінде қақпашының аймағы орналасқан. Оның бүйір шекаралары қақпа бағаналарының ішкі жағынан 5,5 метрге тең.
Пенальти белгісі қақпадан 11 метр қашықтықта орналасқан. Осы нүктеден радиусы 9,15 метр болатын шеңбердің бір бөлігін құрайтын доға сызылады — алаңда тек осы доғаның пенальти алаңынан тыс жатқан бөлігі ғана белгіленеді.
Футболдың эволюциясы
Доп тарихы қазіргі футболдан әлдеқайда ертеректе басталған. Әртүрлі мәдениеттерде ойын үшін былғарыдан жасалған, ішіне қауырсын салынған дөңгелек заттарды және үрленген шошқа қарыншаларын пайдаланған.
19-шы ғасырдағы алғашқы футбол доптары негізінен былғарыдан жасалған. Алайда табиғи былғарының елеулі кемшілігі бар еді: ол суды сіңіріп, ауырлай түсіп, матч ортасында пішінін өзгерте алатын.
1855 жылы алғашқы резеңке доп жасалып, ал 1862 жылы ішкі үрленетін резеңке камера әзірленіп, мінсіз дөңгелек пішінге қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Футбол доптарына арналған заманауи стандарттар
Қазіргі таңда шарлар негізінен синтетикалық материалдардан жасалады. Олар жоғары беріктікке, өлшемдік тұрақтылыққа және ылғалға төзімділікке ие.
Ресми ересектер арасындағы матчтарда қолданылатын заманауи футбол добы әдетте 5-ші өлшемде болады. Матч басталған кезде оның айналымы 68 мен 70 сантиметр аралығында, ал салмағы 410 мен 450 грамм аралығында болуы тиіс.
Мұнда сіз футбол туралы қызықты деректерді таба аласыз.
