Дембеле немесе Ямал. Қазақстанның атынан «Алтын доп» иегерін кім және қалай таңдайды
2025 жылғы «Алтын доп» табысталғаннан кейін бұл марапаттың жеңімпазын анықтайтын журналистердің дауыс беру нәтижелері жария бола бастады. 2002 жылдан бері Қазақстан атынан бір ғана журналист – Гений Төлегенов дауыс беріп келген. Ол Sports24.kz сайтына эксклюзивті сұхбат беріп, биыл неге дауыс бермегенін және өткен жылдары Қазақстан атынан қалай дауыс бергенін айтып берді.
Гений Төлегенов – Қазақстандағы спорт журналистикасының көшбасшысы. Мансабын 70-жылдары бастаған ол, тәуелсіз Қазақстан тарихында футбол жайлы терең әрі егжей-тегжейлі жазатын ең тәжірибелі журналист саналады.
Биыл Қазақстан атынан ешкім дауыс берген жоқ, себебі бірнеше жыл бұрынғы жаңа ережеге сәйкес, тек ФИФА рейтингісіндегі ТОП-100 құрамасына кіретін елдердің журналистері ғана дауыс бере алады. Өкінішке қарай, Қазақстан бұл тізімде жоқ. Осыған байланысты Sportinfo.kz бас редакторы Гений Төлегенов, егер Али Алиев Қазақстан құрамасымен табысты өнер көрсетсе, биыл да дауыс беруге мүмкіндік болар еді деп атап өтті.
— Енді үмітім бар, алдағы уақытта ұлттық құрама сәтті өнер көрсетеді деп сенемін, – дейді журналист.
— Сіз 2002 жылдан бастап дауыс бердіңіз. Қай жыл сіз үшін «Алтын доп» иегерін таңдауда ең есте қаларлық болды?
— Ең есте қаларлығы – 2004 жыл болды, сол кезде Шевченко (украин футболының аңызы) жеңіске жетті. Дәл сол жылы Грекия құрамасы Еуропа чемпионатын ұтып, Зидан секілді жұлдыздар тасада қалды. Грекия сапында ең көзге түскені Загоракис еді, бірақ ол «Алтын доп-2025»-ке лайықты болмады, себебі балл және басқа критерийлер бойынша жеткіліксіз болды. Ал Шевченко клуб деңгейінде жарқырады, сол кезде Серия А АПЛ-дан мықты еді, Украина құрамасын да алға сүйреді. Тағы бір есте қалған жыл – 2010. Бұл ФИФА мен France Football бірігіп, алғаш рет жаттықтырушылар мен журналистердің бірге дауыс берген жылы еді.
— Кімдер объективті ақпарат береді деп ойлайсыз: жаттықтырушылар ма, әлде журналистер ме?
— Әрине, журналистер. Себебі олар өз таңдауларын түсіндіріп, негіздеуі тиіс. Мысалы, мен 2010 жылы Снейдерге дауыс бердім, ал жеңімпаз – Месси болды. Бұл әділетсіз еді, дегенмен маған Месси ұнайды, 2021 жылы да оған дауыс беріп, неге таңдағанымды негіздедім. Біз, журналистер, қатаң критерийлерді ұстанамыз, ақпаратты объективті жеткіземіз. Месси – танымал ойыншы, бірақ сол жылы Аргентина құрамасымен әлем чемпионатында сәтсіздікке ұшырап, Чемпиондар лигасында финалға жете алмады. Ал Снейдер Чемпиондар лигасын, Италия чемпионатын жеңіп, ұлттық құрамасын әлем чемпионатының финалына дейін алып шықты. Сол жылы Хави мен Иньеста да лайықты еді – олар менің дауысымда үздік үштікте болды.
Бұрын журналистер өз таңдауын дәлелдейтін, бұл дұрыс болатын. Кейіннен бұл талап жойылып, бір ғана батырманы басу жеткілікті болды. Тіпті мен редакцияға хат жазып, дауыс беру кезінде әркім өз уәжін білдіруі қажет деп ұсындым. Қазір онлайн-дауыс беру кезінде көбіне танымал есімге – Мессиге – дауыс беріп, оны аргумент ретінде қолданады.
— Қай жылдан бастап аргументтер қабылданбайтын болды?
— Меніңше, 2014 жылдан бастап, сол жылы Роналду жеңіске жетті. Сол кезде оның құрамасы әлем чемпионатына іліге алмауы мүмкін еді.
— 2013 жылды айтып отырсыз ба, сол кезде Португалия Швециямен плей-оффта ойнады?
— Иә, дұрыс, 2013 жыл. Сол кезде мен Роббенге дауыс бердім. Бірақ Роналду жеңді, себебі жаңа жүйе енгізілді де, дауыс беруді плей-оффқа дейін өткізу керек болды. Алайда, көпшілік бұл жүйені түсінбей, жауаптарын уақытында жібермей, дауыс беруді ұзартуды сұрады. Дәл осы мерзімде Роналду жарқырап ойнады. Осы әсерден болар, көпшілік оған дауыс берді.
— Сонда Роналдуның жеңісі үшін бәрі алдын ала ұйымдастырылды деген пікір шындыққа жанаспай ма? Журналистер қосымша уақыт сұрады ғой?
— Жоқ, бәрі алдын ала ұйымдастырылған жоқ. Дауыс беру плей-офф үшін арнайы ұзартылған жоқ. Жаңа жүйені көпшілік түсінбей қалды.
— Тағы қай жылдары сіз Месси мен Роналдуға дауыс бермей, бірақ бәрібір солар жеңіп кетті?
— 2019 жылы Ван Дейкке дауыс бердім. Ол сол жылы нағыз лайықты еді. Қорғаушыларға сирек берілетін болса да, лайықты еді. Басқа жылдарды дәл есімде жоқ, архивті қарау керек. Бірақ 2019 жылы Ван Дейк пен 2013 жылы Роббен есімде.
— Гений Қазбекұлы, қазірге дейін үздік ойыншыны анықтауда қандай критерийлер ең маңызды деп ойлайсыз? Гол, жеке статистика ма, әлде командалық жетістік пе? Сіз үшін басты критерийлер қандай?
— Ең бастысы – титулдар және ойыншының осы жетістіктерге қосқан үлесі: қанша гол соқты, қанша нәтижелі пас берді. Чемпиондар лигасы мен құрлықтық турнир жеңістеріне қосымша ұпай берер едім. Мысалға, Африка кубогын ұтса – қосымша бір ұпай. Сонда әділ болады.
— Статистика мен сандарға сүйенсек, қорғаушылардың «Алтын доп» жеңіп алуға мүмкіндігі аз емес пе?21-ғасырда қорғаушылар арасынан тек Каннаваро ғана жеңіске жетті. Айтпақшы, сіз де оған дауыс бердіңіз бе?
— Иә. Ал Зиданды сол жылы әлем чемпионатының үздік ойыншысы деп таныдым. Қорғаушыларға қиын, себебі алғы шептегі шабуылшылар мен жарқын ойыншылар көп айтылады. Қара жұмысшы ойыншылар тасада қалады. Сондықтан қорғанысқа бөлек номинация енгізу керек. Мысалы, қақпашыларға Яшин сыйлығы бар. Көптеген еңбекқор ойыншылар лайықты бағаланбайды. Олар осындай марапатты жеңу үшін жарқын ойыны ғана емес, харизмасы да болуы шарт. Мысалы, Модрич – 40 жасында да жоғары деңгейде ойнап жүр. 2018 жылы ол жеңгенде мен оған дауыс бердім. Сол жылы Чемпиондар лигасын ұтып, Хорватия құрамасын әлем чемпионатының финалына дейін жеткізді. Модрич – ұйымдастырушы ретінде өте мықты.
— Айталық, Қазақстан ТОП-100-ге кіріп, сізге қайта дауыс беру мүмкіндігі туды. Биыл кімге дауыс берер едіңіз?
— Менің үздік үштігім: Дембеле, Рафинья және Ямаль.
— Ал өткен жылдары қалай дауыс бердіңіз?
— (FIFA The Best-де) Месси үшін дауыс бердім, кейін португалиялық Силваға (2023 жылы) – маған бұл таңдау таңсық көрінді деді. Бірақ мен статистиканы келтіріп, оның еңбекқорлығын негіздедім. 2024 жылы қорғаушы Карвахальға дауыс бердім (FIFA The Best 2024). Ол бәрін жеңді: Испания чемпионаты, Чемпиондар лигасы, финалда жеңіс голын соқты, Еуропа чемпионаты, барлық турнирде үлесі зор болды.
Осы аптада көптен күткен «Алтын доп-2025» марапаты табысталды. Футболдағы басты жеке жүлдені жеңіп алды француз вингері Усман Дембеле, ал екінші орынды сенсациялы түрде 18 жастағы Ламин Ямаль иеленді, ол күтпеген жерден Мохаммед Салах пен клубтасы Рафиньядан жоғары тұрды.
Усман Дембеле «Алтын допты» 1380 ұпаймен жеңіп алды, бұл Ламин Ямальдың 1059 дауысынан айтарлықтай көп. Үшінші орын алған Витинья үшін 703 журналист дауыс берді.