«Осы маусымдағы міндетіміз – үздік бестікке кіру», – деген еді Ферапонтов 2026 жылғы наурызда.

Ол сәтті жағдай қалыптасса, команда жүлделі орындар үшін күресетінін де айтқан. Қазан айының ортасына қарай «Қайсар» 27 турда төрт жеңіске ғана жетті. Бұл ҚПЛ-дегі кез келген басқа командадан, соның ішінде соңғы орында тұрған «Жетісудан» да аз. 24 ұпай, 14-орын, үздік бестіктен 21 ұпайға қалып қою. Ферапонтов енді клубта жоқ, оның орнын басқан Дмитрий Карпов «міндетін атқарушы» мәртебесімен жұмыс істеп жатыр, ал Болгариядан жаттықтырушы шақыру әрекеті оған, болгариялық баспасөз мәліметінше, ұшақ билеттері жіберіліп қойған кезде сәтсіз аяқталды.

Бір қызығы, осының бәрімен қатар «Қайсар» Қазақстан Кубогының финалына дейін жетіп, 7 қарашада «Астана Аренада» «Ордабасымен» жүлде мен еурокубок жолдамасы үшін ойнайды. Алайда кубоктағы жетістік басты мәселені жоққа шығармайды: қыста лиганың ең амбициялы жобаларының бірі атанған клуб чемпионатта былтырғы жаңадан қосылған командалармен қатар жоғары лигада қалу үшін күресіп жатыр.

Sports24.kz үшін басты сұрақ – жаңа қаржысы, жаңа иесі және атышулы трансфері бар «Қайсар» өзі алдына қойған міндетті неге орындай алмады?

Публикация от FC KAYSAR | ҚАЙСАР ФК (@fckaysar_official)

2025 жылғы маусымда «Қайсар» 22 ұпаймен 11-орын алды – ол кезде команда қарызға батып, легионерлерсіз ойнады. Қазір клубтың жеке иесі, өтінімінде шетелдік ойыншылары және Қызылордада ешкім кедей деп атамайтын бюджеті бар. Ал ұпай жинау қарқыны шамамен сол күйінде қалды – әр ойынға бір ұпайдай. Айырмашылығы – лигада командалар саны 16-ға жетті, енді мұндай қарқын тек төменгі дивизионға түсіп қалмау үшін күресуге ғана жетеді.

12 тең ойын – ҚПЛ-2026-дағы ең жоғары көрсеткіш. Оның бесеуі 0:0 есебімен аяқталды: «Астана», «Қызылжар», «Қайрат», «Ұлытау» және «Ертіске» қарсы матчтар. Бір қарағанда, бұл мығым қорғаныстың белгісі. Шын мәнінде, бұл жеңе алмайтын команданың сипаты.

«Қайсар» алғашқы 10 турды жеңіссіз өткізді: алты тең ойын, төрт жеңіліс, алты ұпай және 15-орын. Тең ойындар «біз көшбасшыларға жақынбыз» деген иллюзия қалыптастырып, басшылыққа жаттықтырушыны ауыстырмауға себеп берді. Бірақ тең ойын үшін берілетін бір ұпай – жеңістің үштен бірі ғана. Ақыр соңында команданы түпке түсіргені жеңілістердің көптігі емес, жеңістердің жетіспеуі болды. Алғашқы жеңіс тек 17 мамырда, 11-турда «Тоболға» қарсы ойында (2:1) келді.

Ойын соңдары: жіберілген голдардың үштен бірі 75-минуттан кейін

Маусымдағы ең алаңдатарлық көрсеткіш: «Қайсар» жіберген 37 голдың 12-сін 76-минуттан соңғы ысқырыққа дейінгі аралықта өткізді. Бұл өз қақпасына жіберілген барлық голдың үштен біріне жуық. Екінші таймның алғашқы 15 минутында команда небәрі екі рет гол жіберді. Демек, мәселе үзілістегі нұсқауда емес, физикалық дайындықта, зейінде және ойын барысын өзгерте алмайтын қосалқы құрамда.

Ең ауыр мысал – сәуірде Көкшетауда өткен сырт алаңдағы матч: «Қайсар» 1:0 есебімен алда келе жатып, 89-минутта гол жіберді де, маусымдағы алғашқы жеңісінен айырылды. Осындай эпизодтар 14-орын мен 10-орын арасындағы айырмашылықты қалыптастырады.

15 үй матчындағы екі жеңіс қана. «Қайсар Аренада» қызылордалықтар «Қайраттан» (1:2), «Елімайдан» (2:3), «Ақтөбеден» (1:2), «Оқжетпестен» (2:3) және «Ордабасынан» (1:4) жеңілді – соңғы матчта стадион лық толды. Жанкүйерлер келеді, нәтиже жоқ.

• Наурыз – мамырдың ортасы. Жеңіссіз өткен он матч, 15-орын. Жаттықтырушының отставкасы туралы алғашқы әңгімелер.

• Мамырдың соңы – маусым. Қысқа өрлеу: «Тобол», «Каспий» және «Ертіске» қарсы жеңістер. 18 турдан кейін – 12-орын, 3 жеңіс, 9 тең ойын, 6 жеңіліс. Дәл осы сәтте клуб Ферапонтовқа сенім білдіретінін ресми түрде растады.

• Шілде – қыркүйектің басы. Жеңіссіз өткен сегіз матч, оның ішінде тамыздың ортасынан бергі қатарынан төрт жеңіліс. «Қайсар» соңғы, 16-орынға түсіп қалды.

• Қыркүйек – қазан. «Атырауды» жеңу (1:0), «Қызылжармен» тең ойын, «Ордабасынан» ірі жеңіліс. 14-орынға көтерілуі – өз прогресінен гөрі көршілерінің сәтсіздігіне байланысты.

Жеке бір ауыр мәселе бар: «Ертіс» пен «Алтай» – бірінші лигадан көтерілген былтырғы жаңадан қосылған командалар. Жоғары лигаға қайта оралған тағы бір клуб – «Каспий» қазірдің өзінде 32 ұпаймен 10-орында. Жеке инвестициясы бар клуб жарты жыл бұрын үлкен үмітсіз-ақ ҚПЛ-ға шыққан командалардан төмен тұр.

Андрей Ферапонтов «Қайсарды» 2025 жылғы 20 қарашада басқарды және клуб жеке қолға өткеннен кейін команданың алғашқы жаттықтырушысы болды. Бұған дейін ол «Мақтаарал» мен «Оқжетпесте» бас бапкер болып жұмыс істеді, «Ақтөбе», «Ордабасы», «Қайрат» және беларусьтік «Рух» клубтарында ассистент болды.

Оның қызметіндегі уақыттың басым бөлігі «отставкаға бір қадам» режимінде өтті. 11 сәуірде «Атыраудан» (0:2) жеңілгеннен кейін ол сырт алаңдағы матчқа келген жанкүйерлерден кешірім сұрады.

«Бүгінгі нәтиже үшін тек кешірім сұрай аламын, басшылықтың кез келген шешімін қабылдаймын», – деді Ферапонтов.

Бір аптадан кейін «Алтаймен» үйдегі тең ойыннан соң ол отставка туралы ашық айтып, клуб басшылығымен жағдайды талқылайтынын мәлімдеді.

Мамырда журналист Елдар Аманбаев команда Кубоктан шығып қалған жағдайда отставка болуы мүмкін екенін хабарлады. Клуб директорының кеңесшісі Айбек Қабылша шешімді «Тоболға» қарсы матчтың нәтижесімен байланыстырды. БАҚ ықтимал ізбасарлар ретінде Николай Костов пен Стамен Белчевті атады. Клуб ресми мәлімдеме жасап: «„Қайсар“ ФК қазіргі уақытта бірде-бір жаттықтырушымен келіссөз жүргізіп жатқан жоқ», – деді.

«Қайсар» «Тоболды» жеңіп, Кубокта «Қайраттан» өтті – бұл тақырып уақытша басылды.

5 шілдеде «Ертіспен» өткен 0:0 есебіндегі тең ойыннан кейін «Қайсар Арена» трибуналарынан жаттықтырушыға арналған ұран естілді: «Фера, үйіңе қайт». Бір аптадан соң басшылық маманға толық сенім білдіретінін және ауыстыруды қарастырмайтынын тағы мәлімдеді.

Бұл – маусымның шешуші сәті. 18 турдан кейін клубта қайта бастауға уақыт та, ресми себеп те болды: команда 12-орында тұрды, екінші айналымның жартысы алда еді, ал Кубоктың жартылай финалы тек тамызда өтетін. Басшылық тұрақтылықты таңдады. Келесі сегіз матчта «Қайсар» бірде-бір рет жеңіске жете алмады.

29 тамызда «Қайсар» өз алаңында «Оқжетпеске» 2:3 есебімен жеңілді. 31 тамызда клуб Ферапонтовтың өз еркімен кеткенін хабарлады. Оның ҚПЛ-дегі жұмысының қорытындысы: 23 матч, 20 ұпай, 14-орын және Кубок финалына шығу.

Нәтижелер мен трибуналардың талабына қарамастан жаз бойы ұсталған жаттықтырушы маусым соңына жеті тур қалғанда және Кубок финалына екі айдан астам уақыт қалғанда командадан кетті. Клубта дайын ізбасар болмады.

Одан кейін клубтағы басқару деңгейін кез келген статистикадан жақсы көрсететін оқиға басталды.

• 31 тамыз. Талғат Байсуфинов «Қайсарды» басқарудан бас тартты.

• 2 қыркүйек. UEFA Pro лицензиясының иегері, ассистент Дмитрий Карпов міндетін атқарушы болып тағайындалды. Оған бұған дейін «Қайсарды» жаттықтырған Сұлтан Әбілдаев көмектеседі. БАҚ-та клубпен Эдуард Глазуновтың есімі байланыстырылды.

• 2 қыркүйек. Клуб директоры Бақытжан Пазылхайыр Instagram желісінде қауесеттерге сенбеуді сұрап, «қазіргі уақытта бұрынғы бас жаттықтырушылардың ешқайсысын қарастырып жатпағанын» атап өтті. Оның айтуынша, клуб бірнеше кандидатураны, соның ішінде шетелдік мамандарды зерттеп жатыр және асықпайды.

• 3 қыркүйек. «Қайсардың» Владимир Чебуринмен және Магомед Адиевпен келісімге келе алмағаны белгілі болды.

• 7 қыркүйек. Команданы ЦСКА (София), «Литекс» және «Арда» клубтарының бұрынғы жаттықтырушысы, болгариялық Стамен Белчев басқаратыны туралы ақпарат тарады. Кейін болгариялық басылымдар клубтың оған билеттер жіберіп қойғанын жазды, бірақ соңғы сәтте келісім шарттары өзгеріп, бұл нұсқа жүзеге аспады.

• 14 қыркүйек. «Атырауды» жеңгеннен кейін басшылық AmanVIBE мәліметінше, Карповқа тағы бір мүмкіндік беріп, штабқа кеңесші ретінде 60 жастағы Асқар Қожабергеновті қосты.

Екі апта ішінде клуб бір кандидаттың бас тартуын алды, тағы екеуімен келіссөздерді сәтсіз жүргізді, төртіншісін тағайындауға аз қалды және ақырында уақытша нұсқаға қайта оралды – енді кеңесшімен бірге. Бұл ретте клубтың мамыр мен қыркүйектегі «ешкіммен келіссөз жүргізіліп жатқан жоқ» деген ресми мәлімдемелері кейін фактілермен расталған жағдайларға қайшы келді.

Қазір «Қайсардың» штабында бірден үш тәжірибелі маман бар – Карпов, Әбілдаев және Қожабергенов. Бірақ олардың ешқайсысында бас жаттықтырушының толыққанды мәртебесі жоқ. Жоғары лигада қалу үшін шешуші матчтар мен Кубок финалы алдында команда іс жүзінде ұжымдық уақытша басқару режимінде өмір сүріп жатыр.

Карповтың жетекшілігімен «Қайсар» чемпионатта төрт матч өткізді: «Алтайдан» жеңіліс (0:2), «Атырауды» жеңу (1:0), «Қызылжармен» тең ойын (1:1) және «Ордабасынан» ірі жеңіліс (1:4). 12 ұпайдан төрт ұпай – Ферапонтов кезіндегі қарқыннан айтарлықтай ерекшеленбейді.

«Ордабасымен» ойыннан кейін Карпов стадионды толтырған жанкүйерлерге алғыс айтып, жеңіліс үшін кешірім сұрап, басты ойды былай жеткізді:

«Олар чемпиондық үшін күресіп жатыр, ал біз болашақ үшін күресіп жатырмыз», – деді Карпов.

Ол қалған үш турды «суперфиналдар» деп атады.

Бұл – дәл айтылған сөз. Наурызда үздік бестікке көз тіккен клуб үшін қазандағы «болашақ» бір ғана нәрсені білдіреді – Премьер-лигада қалу.

Қыста «Қайсар» маусымаралық кезеңдегі ең шулы трансферлердің бірін жасады. 24 қаңтарда Англия чемпионы, «Челси» сапындағы жеңімпаз, «Интер», «Фенербахче» және «Спартак» ойыншысы, Нигерия құрамасы сапында 38 матч өткізген 35 жастағы Виктор Мозеспен 2026 жылдың соңына дейін келісімшартқа қол қойылды.

Одан кейін қиындықтар басталды. Наурыздың басында Мозестің Дубайда екені және Қазақстанда ұзақ уақыт тұру үшін визасының рәсімделуін күтіп жүргені белгілі болды. Бірінші тур алдындағы маусымдық өтінімде оның аты болмады – «Қайсар» басты жұлдызынсыз бастады. Кейін нигериялық футболшы алаңға шыққанымен, 28 мамырдан соң қайтадан құрамнан жоғалып, жаттығуға тек 9 маусымда оралды.

Қорытындысы: 14 матч, бір гол. Келісімі ең алдымен имидждік қадам болған ардагер команданың бірде-бір мәселесін – гол соғу мен матч соңындағы ойын проблемаларын шеше алмады.

Осы трансферге байланысты «Қайсарда» жалақы шегі енгізілді. Егер бұл рас болса, клуб алдымен бір есімге ставка жасап, кейін қалған позицияларды күшейту мүмкіндігін өзі шектеді.

Наурыздағы өтінім мен қазіргі құрамды салыстыру қысқы селекцияның қаншалықты сәтсіз болғанын көрсетеді. Қысқы жаңалықтардың бір бөлігі, соның ішінде чилилік Томас Джонс пен ресейлік Әмір Мұхаммад қазіргі ойыншылар тізімінде жоқ. Оның орнына Стефан Букорац, Клайдер, Агостино, Микеяс, Густаво Заго және Тимур Реджепов келді. Іс жүзінде «Қайсар» маусым барысында команданың легионерлер бөлігін қайта жасақтады.

Мұның өзі қылмыс емес – көптеген клубтар осылай әрекет етеді. Бірақ чемпионаттың ортасында легионерлерді жаппай ауыстыру клубтың қыста өзіне кімнің және не үшін қажет екенін нақты түсінбей ойыншылар жинағанын көрсетеді. Сондай-ақ жаттықтырушы бір маусымда команданы екі рет құруға мәжбүр болды.

2025 жылғы 30 қазанда «Қайсар» жеке меншікке өткен ҚПЛ-дің алғашқы клубтарының біріне айналды. Жаңа иесі – TAU Group Ltd басшысы, қызылордалық кәсіпкер Исламғали Қозбақов. Оның академия мен инфрақұрылымға шамамен 12 миллиард теңге салатыны жарияланды.

Қозбақов клуб туралы асқақ пікір білдірді. KazTAG агенттігіне берген сұхбатында ол: «„Қайсар“ – бизнес-жоба емес. Бұл – туған өлке алдындағы борыш», – деді. Ал арманын Қызылордаға «Реал» немесе «Челсидің» келуі деп атады.

Іс жүзінде жеке қолға өту соншалықты біржақты болмады.

«Осы адамға 2019 жылдан бері жиналған барлық қарызды жабу міндетін қойдық», – деді облыс әкімі Нұрлыбек Налибаев.

Журналист Ермұхамед Мәулен клубтың Қозбақовтың толық, 100 пайыз меншігіне өтпегенін мәлімдеді. Ал жекешелендіруден кейін де облыстық бюджет команданы қаржыландыруды жалғастырды: 2026 жылға 995 миллион теңге қарастырылған, ал ақпанда облыстық спорт басқармасы шамамен 858 миллион теңгеге тендер жариялады.

Бұл сәтсіздікті түсіну үшін маңызды. Жанкүйерлерге жаңа, жеке, амбициялы «Қайсар» туралы оқиға ұсынылды. Ал іс жүзінде гибрид пайда болды: қаржының бір бөлігі бюджеттен келеді, жауапкершілік иесі, әкімдік пен дирекция арасында бөлінген, ал жаттықтырушыдан бастап трансферге дейінгі шешімдер ашық қабылданбайды. Ферапонтовтың сәуірдегі «клуб басшылығымен, облыс басшылығымен сөйлесемін» деген сөздерін де еске алайық: бас жаттықтырушының өзі клуб тағдыры тек жеке кабинеттерде шешілмейтінін түсінген.

Чемпионат аясында кубоктағы жорық ертегі секілді көрінеді. 1/8 финалда «Қайсар» эксперименттік құрам шығарған «Қайраттан» өтті. Жартылай финалда өз алаңында «Жеңісті» 3:1 есебімен жеңіп, Астанадағы қарымта матчта 0:2 және 1:3 есебімен ұтылып жатып, басымдығын сақтап қалды: екінші ойында 2:3, ал қос матч қорытындысы бойынша – 5:4.

7 қарашада қызылордалықтар финалда «Ордабасымен» кездеседі. Жеңіс еурокубок жолдамасын береді. «Қайсардың» Еуропаға шығудың екінші мүмкіндігі де бар – егер шымкенттіктер чемпион атанса.

Бірақ мәселенің екінші жағы да бар. Кубок – бірнеше сәтті кеш қана. Ал чемпионат – 30 тур, команданың нақты деңгейін дәл сол көрсетеді. «Қайсар» ҚПЛ-де әрең қалып, еурокубокқа жолдама алатын сценарий мерекеге себеп емес, онсыз да тұрақсыз клуб үшін кезекті стресс-тест. Ал 11 қазанда «Ордабасы» қызылордалықтарды өз алаңында 4:1 есебімен ойсырата жеңді – финал алдындағы дайындық матчы біржақты өтті.

Кубоктағы жетістікті жоққа шығаруға болмайды – бұл Ферапонтов пен ойыншылардың нақты еңбегі. Бірақ оны «маусым сәтті өтті» дегеннің дәлелі ретінде пайдалану мүмкін емес.

Клуб басшылығы. Негізгі жауапкершілік осында. Дәл басшылық құрам сапасымен бекітілмеген «топ-5» мақсатын жариялады. Дәл сол басшылық шілдеде, трибуналар өзгеріс талап еткен кезде, Ферапонтовқа сенім кредитін ұзартты да, тамыздың соңында қосалқы жоспары жоқ күйде одан айырылды. Сәтсіз аяқталған келіссөздерге толы бір ай, кейінгі оқиғаларға қайшы келген мәлімдемелер және финиш алдындағы үш маманнан құралған уақытша штаб – бұл тұрақтылық емес, стратегияның жоқтығы.

Андрей Ферапонтов. Жаттықтырушы команданы жеңіске үйрете алмады: 23 турда үш жеңіс және 20 ұпай. Кеш гол жіберу мәселесі шешілмеді. Сондай-ақ сәтсіздіктің өлшеміне айналған мақсатты көпшілік алдында дәл өзі жариялады. Дегенмен оған маусым барысында қайта жасақтауға тура келген құрам, маусым басына келе алмаған жұлдыз және отставка туралы үздіксіз қауесеттер тигенін де әділ мойындау керек. Кубок финалына шығу – оның еңбегі.

Селекция. Жүйелі күшейтудің орнына 35 жастағы Мозеске ставка жасау іске аспады. Легионерлерді жазда ауыстыру қысқы құрам жасақтаудың қате болғанын мойындау еді.

Ойыншылар. 27 матчтағы 23 гол және 75-минуттан кейін жіберілген 12 гол – бұл тек жаттықтырушылық емес, орындаушылық проблема да. Үздік сұрмергені маусым бойы төрт гол ғана соққан командада ойынды өз қолына ала алатын футболшы табылмады.

«Қайсардың» үш туры қалды, үшеуі де сырт алаңда өтеді. Бұл маусымда команда сырт алаңда екі-ақ рет жеңіске жетті. 17 қазан – кестедегі тікелей бәсекелес әрі аутсайдер «Жетісу». 25 қазан – «Астана». 31 қазан – «Жеңіс».

«Қайсар» жоғары лигадағы орнын сақтап, Кубокты жеңіп алған күннің өзінде, клубтың жанкүйерлеріне уәде еткен өлшемімен бұл маусым сәтсіз болып қала береді. Мақсат – үздік бестік. Нәтиже – жаңадан қосылған командалармен бірге жоғары лигада қалу үшін күрес. Жоспар – жаңа деңгейдегі жеке жоба. Шындық – бюджет қаржысы, жаттықтырушылар ауысымы және шешуші сәттегі уақытша штаб.

Нақты қорытынды 7 қарашада «Астана Аренада» емес, қыста жасалады – сол кезде клубтың сабақ алған-алмағаны белгілі болады. Егер олай болмаса, келесі маусым да осы маусымдағыдай дабыралы сөздермен басталады.

Осы күндері Астанада өтіп жатқан жүзуден әлем кубогі кезеңінде спортшы 100 метрге еркін жүзуде 46,72 секунд нәтижесімен қола медаль иеленді. Журналист Асылбек Даниярға берген сұхбатында ол Қазақстанды өз үйі деп атады.

Асылбек Данияр (@asylbekdaniyar) жариялаған жазба

Ниволд Қазақстанға бірнеше рет келген, Атырау, Алматы және Астанада болған. Алайда Қазақстан жерінде жарысқа қатысу ол үшін жаңа тәжірибе болды.

Ол анасының туған мәдениетімен байланысты сақтауға тырысатынын да айтты: Қазақстанның рәміздері бейнеленген киім киеді, қазақ музыкасын тыңдайды және командаластарына ел туралы әңгімелейді.

Sean Niewold OLY (@sean_niewold) жариялаған жазба

Жүзушінің айтуынша, оның қазақ тамыры туралы видео жарияланғаннан кейін Қазақстаннан көптеген жаңа оқырман пайда болған. Ол мұндай қолдауға қатты қуанғанын мойындады.

«Сөреге шыққан кезде менің бойымда маған сенетін қазақ халқының бір бөлшегі бар екенін білетін боламын», — деді Ниволд.

Спортшы отбасылық дәстүрлері туралы да айтып берді. Оның сүйікті ұлттық тағамдарының қатарында бешбармақ, қазы және бауырсақ бар. Оның айтуынша, анасы қазақтың дәстүрлі тағамдарын жиі дайындайды, ал оның бауырсағы өзге елдерден келген достарына да ұнайды.

Спортшының анасы Эльмира — Кіші жүздің адай руынан шыққан қазақ. Әкесі — жұмыс бабымен Қазақстанға келіп, Атырауда болашақ жарымен танысқан нидерландтық мұнайшы. Шон Нидерландта туған. Балалық шағында Ливия мен Сауд Арабиясында да тұрған, ал жастық шағын әкесінің отанында өткізген.

Sean Niewold OLY (@sean_niewold) жариялаған жазба

Ниволд халықаралық аренада Нидерланды атынан өнер көрсеткенімен, өзінің қазақ тамырының маңызын атап өтеді.

«Мен Нидерланды атынан өнер көрсетемін, бұл — үлкен мәртебе, өйткені әкем Нидерландтан және бұл да менің отаным. Бірақ менің бойымда қазақ қаны да бар. Мені негізінен тәрбиелеген анамның берген тәрбиесі тұлға ретінде қалыптасуыма және мінезіме әсер етті. Мен екі мәдениеттің — нидерландтық және қазақ мәдениетінің — өкілімін және мұны мақтан тұтамын», — деді жүзуші El.kz сайтына берген сұхбатында.

Бала кезінде Ниволд баскетбол, футбол және теннис сияқты түрлі спорт түрлерінде өзін сынап көрді. Алайда соңында жүзуді таңдады.

Ол үшін басты шабыт көздерінің бірі аты аңызға айналған америкалық жүзуші Майкл Фелпс болды.

«Оның Олимпиададағы жарыстарын көріп отырып: «Егер өзіңді жүзуге толық арнасаң, қандай жетістіктерге жетуге болады», — деп ойлағаным есімде. Оның жолы маған мүмкін емес нәрсе жоқ екеніне сенуге күш берді», — деді спортшы.

2024 жылы Ниволд Нидерланды атынан Парижде өткен Олимпиада ойындарына қатысты. Ол төрт жылдықтың басты спорттық додасына қатысуды бала күнгі арманының орындалуы деп атады.

Sean Niewold OLY (@sean_niewold) жариялаған жазба

«Париж Олимпиадасы — бала күнгі арманымның орындалуы. Жер шарындағы ең үздік жүзушілермен бірге сөреге шығу — үлкен сынақ қана емес, сонымен қатар керемет тәжірибе», — деді жүзуші.

Ниволд Нидерландыдағы бәсекелестіктің жоғары деңгейін де атап өтті. Ұлттық құрамаға ену үшін спортшылар үнемі тұрақты нәтижелер көрсетуі қажет.

Еске сала кетейік, Астанада өткен жүзуден әлем кубогі кезеңінде Ниволд 100 метрге еркін жүзуде 46,72 секунд нәтижесімен қола медаль жеңіп алды.

Спортшы қазақстандық жүзушілердің өнерін бақылап, Әділбек Мусин, София Сподаренко және Ксения Игнатовамен байланысын үзбейді. Оның айтуынша, олар әртүрлі елдердің атынан өнер көрсетсе де, бір-біріне сәттілік тілейді.

Ниволд Қазақстанда жүзуді дамыту үшін бассейндерге қолжетімділікті арттыру, жаттықтырушылар даярлығына инвестиция салу және балаларды бұл спорт түрімен ерте жастан таныстыру маңызды деп санайды.

Sean Niewold OLY (@sean_niewold) жариялаған жазба

Жүзушінің өзі болашақта Қазақстан атынан өнер көрсету мүмкіндігін жоққа шығармайды.

«Егер Қазақстан атынан өнер көрсетуге және Нидерландымен байланысымды сақтауға мүмкіндік туса, мен оны міндетті түрде пайдаланар едім. Ата-бабаларымның елін таныстыру мен үшін үлкен мәртебе болар еді», — деді ол.

Ниволд өзінің басты спорттық мақсаты ретінде Олимпиада алтынын атады. Сонымен қатар ол жеке нәтижелерін жақсартып, тіпті әлемдік рекордтар орнатқысы келеді.

Бассейннен тыс уақытта спортшы саяхаттауды, спорт немесе білім беру саласына қатысты жеке ісін ашуды және отбасын құруды армандайды.

Қазақстан құрамасы алғаш рет 1994 жылы Норвегияның Лиллехаммер қаласында өткен қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Араға екі жыл салып, ұлттық құрама АҚШ-тың Атланта қаласында өткен жазғы Олимпиадада дебют жасады.

Қазақстан медальдарының басым бөлігі 8 жазғы Олимпиадада иеленді. Бұл жарыстарда спортшыларымыз 15 алтын, 25 күміс және 38 қола медаль жеңіп алды. Қысқы Олимпиададағы жетістіктер әлдеқайда қарапайым: 9 ойынның қорытындысы бойынша спортшылар 2 алтын, 3 күміс және 4 қола медальға қол жеткізді.

Лиллехаммерде өткен тарихи ойындардың басты қаһарманы — Қазақстанның алғашқы Олимпиада чемпионы Владимир Смирнов. Аңызға айналған шаңғышы бұл жарыста ұлттық құрамаға тиесілі үш медальдың барлығын жеңіп алды: 50 шақырымдық қашықтықта алтын, ал 10 және 15 шақырымда екі күміс медаль иеленді.

Қысқы құрама алғашқы қола медальді тағы төрт жыл күтуге мәжбүр болды. Оны Нагано Олимпиадасында Владимир Смирнов жеңіп алды (15 шақырымдық із қуу жарысы). Осылайша, ол ел туы астында медальдардың толық жиынтығын иеленді. Айта кетейік, Жапонияда конькимен жүгіруші Людмила Прокашева да үшінші орынға ие болды (5000 м).

1996 жылы жазғы Олимпиада ойындарында алғашқы күміс медальді Сергей Беляев жеңіп алды. Ол винтовкамен ату жарысында (50 м) күміс жүлдегер атанды. Ал алғашқы қола медальді тапаншамен ату шебері Владимир Вохмянин иеленді (25 м). Сол кезде тарихи алтын медальді грек-рим күресінен Юрий Мельниченко жеңіп алды (57 кг дейін).

Қазақстандық спортшылардың қысқы Олимпиада ойындарында жеңіп алған медальдарын саусақпен санауға болады. Олардың жартысын жоғарыда атап өттік. Смирновтан кейін елге жаңа чемпион күтуге 30 жылдан астам уақыт қажет болды. Тек 2026 жылы Милан-Кортинада өткен Олимпиадада мәнерлеп сырғанаушы Михаил Шайдоров алтын медаль жеңіп алды.

Әр жылдары жүлдегер атанған спортшылар:

• 2010 жыл — биатлоншы Елена Хрусталева (күміс);
• 2014 жыл — мәнерлеп сырғанаушы Денис Тен (қола);
• 2018 жыл — фристайлшы Юлия Галышева (қола).

Қазақстан қысқы Олимпиада ойындарында аса жарқын нәтиже көрсетіп жүрген жоқ. Дегенмен бұл бағытта да айтулы жетістіктер бар.

Жазғы Олимпиада ойындарында ондаған спортшы түрлі дәрежедегі медальдарға ие болды. Олардың барлығы туралы айтуға орын жетпейді, дегенмен әр жүлдегер бұған әбден лайық. Сондықтан 2024 жылы Парижде өткен соңғы Олимпиада ойындарының жүлдегерлері атанған қазақстандық спортшыларды атап өтумен шектелеміз:

• Алтын - Елдос Сметов (дзюдо, 60 кг дейін).
• Күміс - Нұрбек Оралбай (бокс, 80 кг дейін), Демеу Жадраев (күрес, 77 кг дейін), Нариман Құрбанов (спорттық гимнастика, ат снаряды).
• Қола - Назым Қызайбай (бокс, 50 кг дейін), Ғұсман Қырғызбаев (дзюдо, 66 кг дейін), Александра Ле/Ислам Сатпаев (пневматикалық винтовкадан ату, аралас жұп).

Келесі Олимпиада ойындары 2028 жылы АҚШ-тың Лос-Анджелес қаласында өтуі тиіс.

Олимпиада ойындарында Қазақстанның әнұранын шырқатқан чемпиондардың тізімін дайындадық:

2008 және 2012 жылдары ауыр атлеттер Илья Ильин (екі рет), Светлана Подобедова, Майя Манеза және Зүлфия Чиншанло да чемпион атанды. Өкінішке қарай, кейіннен допинг қолданды деген айыптауларға байланысты олар марапаттарынан айырылды. Алайда кейде допинг даулары Қазақстанның пайдасына да шешілген. Мысалы, Қытай спортшысы алтын медальдан айырылғаннан кейін Алла Важенина Бейжің Олимпиадасының жеңімпазы атанды.

Әзірге Қазақстанның бірде-бір Олимпиада чемпионы (дисквалификацияланған Илья Ильиннен басқа) Ойындарда екі рет жеңіске жеткен жоқ. Дегенмен кейбір спортшыларымыз түрлі дәрежедегі бірнеше медальдың иегері атанды:

• боксшы Ермахан Ибраимов — қола (1996), алтын (2000);
• велошабандоз Александр Винокуров — күміс (2000), алтын (2012);
• жеңіл атлетикашы Ольга Рыпакова — күміс (2008), алтын (2012), қола (2016);
• дзюдошы Елдос Сметов — күміс (2016), қола (2020), алтын (2024);
• шаңғышы Владимир Смирнов — алтын (1994), екі күміс (1994), қола (1998).

Владимир Смирновтың қоржынында 1988 жылы Калгариде КСРО құрамасы сапында өнер көрсеткен кезде жеңіп алған тағы үш медаль (бір қола және екі күміс) бар.

Қазақстанның Олимпиада чемпиондары бокс спортында ең көп ұсынылған. Бұл спорт түрінен еліміздің қоржынында 7 алтын, 8 күміс және 11 қола медаль бар. Медаль саны бойынша табысты спорт түрлерінің қатарына мыналар да кіреді:

• күрес — 18 (1 + 6 + 11);
• ауыр атлетика — 11 (1 + 5 + 5);
• дзюдо — 6 (1 + 2 + 3).

Көріп отырғанымыздай, әзірге басқа спорт түрлерінің өкілдеріне боксшылардың медальдық жетістіктеріне жету оңай болмай тұр.

Егер ауыр атлеттерге қатысты допинг дауы болмағанда, Қазақстан үшін ең табысты Олимпиада ойындары сөзсіз Лондонда өткен жарыстар болар еді. Сол жарыстардың қорытындысы бойынша ұлттық құрама 7 алтын медальмен әлемде 12-орынға ие болды. Алайда кейіннен бірінші орындар саны 3-ке дейін қысқарды. Атланта мен Сидней Олимпиадаларында да осынша жеңіс тіркелді.

Ал жалпы медаль санын есепке алсақ, ең үздік нәтиже 2016 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Ойындарда көрсетілді. Онда қазақстандық спортшылар әртүрлі дәрежедегі 17 медаль жеңіп алды.

Қазақстанның Олимпиададағы ең жарқын рекорды боксқа тиесілі. 2004 жылдан 2016 жылға дейін қатарынан өткен төрт Олимпиада турнирінде 69 кг дейінгі салмақ дәрежесінде еліміздің спортшылары жеңіске жетті. Бұған дейін мұндай жетістікке тек Куба қол жеткізген. Алайда Қазақстанның ерекшелігі — барлық төрт атақты әртүрлі боксшылардың жеңіп алуы.

Қазіргі уақытта Қазақстанның 17 ресми Олимпиада чемпионы бар.

Тарихтағы алғашқы Олимпиада чемпионы 1994 жылы шаңғы жарысынан жеңіске жеткен Владимир Смирнов болды. Ал жазғы Олимпиада ойындарындағы алғашқы алтын медальді 1996 жылы Юрий Мельниченко күрестен жеңіп алды.

Қазақстан олимпиадашылары бокс спортында ең жоғары нәтиже көрсетті. Бұл спорт түрінің өкілдері ел қоржынына 7 алтын, 8 күміс және 11 қола медаль салды.

Марапаттың 70 жылдық тарихында оны футбол данышпандары деп орынды саналатын көптеген ойыншы иеленді. Бұл материалда жүлде тағайындалған кезден бастап «Алтын допты» алған барлық футболшылар жинақталған.

Футболдағы ең жоғары марапаттың алғашқы иегері — аңызға айналған шабуылшы Стэнли Мэттьюз. Ағылшын футболының ең ұлы ойыншыларының бірі бұл жүлдені 1956 жылы алаңдағы феноменалды ұзақ мансабы үшін иеленді. Ол кезде футболшы 41 жаста болатын.

Сонымен қатар Мэттьюз дриблинг шеберлігімен және мінсіз джентльмендік беделімен ерекшеленді: мансабындағы 700-ден астам матчта ол бірде-бір рет алаңнан қуылған жоқ.

Төменде жүлде тарихындағы «Алтын доп» иегерлерін қарастырамыз. Ыңғайлы болу үшін оларды тек жылдар бойынша емес, онжылдықтарға бөліп орналастырдық. Біздің талдауымыз мұндай тәсіл футболдың басты жұлдыздары қалай өзгергенін және әр дәуірді қандай ойыншылар айқындағанын анық көруге мүмкіндік беретінін көрсетті.

Марапат табыстала бастаған алғашқы онжылдықтардың өзінде 13 үздік ойыншы оның иегері атанды. Олардың бірі жүлдені екі рет жеңіп алды.

Бұл онжылдықта бірнеше футболшы марапатты бірнеше рет иеленді. Мысалы, тізімге «Алтын допты» үш рет алған Кройфф пен жүлдені екі рет жеңіп алған Беккенбауэр кірді. Онжылдықтың соңында бұл атақ қатарынан екі рет ағылшын футболшысы Киганға бұйырды.

Бұл онжылдықтың басты кейіпкерлері Карл-Хайнц Румменигге мен Мишель Платини болды. Неміс футболшысы Еуропаның үздік ойыншысы атағын қатарынан екі рет иеленсе, француз бұл құрметті үш жыл қатарынан жеңіп алды. Онжылдықтың соңғы бөлігі нидерландтық Марко ван Бастеннің есімімен байланысты болды.

Футбол тарихындағы бұл кезең неміс қорғаушысы әрі жартылай қорғаушысы Лотар Маттеустың жеңісімен басталды. Одан кейін марапат әртүрлі футбол мектептерінің өкілдеріне бұйырды.

Сонымен қатар 1995 жылы ережелер өзгергеннен кейін жүлдеге тек еуропалық футболшылар ғана емес, басқа құрлықтардың өкілдері де үміткер бола алды. Бұл номинациядағы Еуропадан тыс алғашқы өкіл либериялық Веа болды.

Бұл кезеңде марапат иегерлерінің қатары Луиш Фигу мен Андрей Шевченкодан бастап Роналдо мен Мессиге дейінгі әртүрлі футбол жұлдыздарымен толықты. Соңғы екі ойыншы ұзақ уақыт бойы футболдағы басты тұлғаларға айналып, осы номинацияда ең көп жеңіске жеткен футболшылар қатарынан орын алды.

Жоғарыда айтылғандай, бұл жылдар аргентиналық Лионель Месси мен португалиялық Криштиану Роналдудың бәсекелестігімен есте қалды. Он жыл ішінде олардың ұзаққа созылған жеңістер кезектесуін тек бір футболшы ғана тоқтата алды. Ол — хорватиялық Лука Модрич.

Жаңа онжылдықтың алғашқы жылында марапат табысталмады. Бұған COVID-19 індеті себеп болды. Бұл кезеңдегі екі жүлде қайтадан Мессиге бұйырғанымен, кейін қалыптасқан жағдай өзгеріп, футбол сахнасында әлемдік деңгейдегі жаңа жұлдыздар пайда болды.

Қазіргі таңда жүлденің иегері — француз вингері әрі шабуылшысы Усман Дембеле.

Жоғарыда айтылғандай, ұзақ уақыт бойы марапат тек Еуропа азаматтығы бар футболшыларға табысталып келді. Алайда ережелер қайта қаралғаннан кейін басылым өткен жылдардың нәтижелерін қайта зерттеп, сол кезеңдерде қазіргі ережелер қолданыста болған жағдайда жүлдеге үміткер бола алатын футболшыларды анықтады. Бұл 2016 жылы марапаттың 60 жылдығына орай жүзеге асырылды.

Жалпы, France Football 12 марапатқа лайық деп танылған бес футболшыны бөліп көрсетті. Бұл ретте сол кезеңдердегі марапат иегерлері өз атақтарынан айырылған жоқ — тек балама лауреаттар аталды.

Ауқымды зерттеу нәтижесінде «Алтын допқа» басты үміткерлер өз дәуіріндегі Латын Америкасының жұлдыздары арасынан таңдалды:

• Пеле — 7 «Алтын доп»;
• Гарринча — 1;
• Марио Кемпес — 1;
• Диего Марадона — 2;
• Ромарио — 1.

Пеле мен Марадона бұған қоса өз еңбектерін мойындау және бұрынғы ережелерге байланысты классикалық марапаттарды ала алмағаны үшін Құрметті «Алтын доп» жүлдесін де иеленді.

2018 жылдан бастап марапат әйел футболшыларға да табыстала бастады. Бұл санатта да бірнеше рет жеңіске жеткен спортшылар бар. Мысалы, Алексия Путельяс 2021 және 2022 жылдары екі рет, ал Айтана Бонмати 2023–2025 жылдар аралығында үш рет жеңімпаз атанды.

Атақты португалиялық футболшының қоржынында француз журналының бес беделді жүлдесі бар.

Аргентиналық Лионель Месси 2009–2023 жылдар аралығында «Алтын допты» 8 рет жеңіп алды.

Соңғы марапаттау рәсімі 2025 жылдың қыркүйегінде өтті. Келесі іс-шара жақын арада — 26 қазанда жоспарланған.

Абсолютті рекорд Лионель Мессиге тиесілі: ол 8 рет марапатталған. Екінші орында — Криштиану Роналду.

Пеле 2014 жылы бір Құрметті «Алтын доп» жүлдесін иеленді. Сонымен қатар балама тізімге сәйкес, егер марапат Еуропадан тыс футболшыларға да қолжетімді болғанда, ол тағы 7 «Алтын доп» алуы мүмкін еді.

Sports24.kz ағылшын клубының шабуыл шебіндегі 18 жастағы қазақстандықтың басты бәсекелестерін жинақтады.

10 қазанда Сәтпаев «Уотфордқа» (4:0) қарсы жеңісті матчқа қатысып, алаңға 74-минутта шықты. Бұл оның бір айдан астам уақыт жіберіп алған жарақатынан кейінгі алғашқы ойыны болды.

Қазіргі таңда қазақстандық Чемпионшипте төрт матч өткізіп, екі рет негізгі құрамда алаңға шықты және 220 минут ойнады. Әзірге оның еншісінде нәтижелі әрекет жоқ. Сонымен қатар «Бернлидің» бас жаттықтырушысы Скотт Паркердің қарамағында Сәтпаев ойнайтын позицияларда өнер көрсете алатын тәжірибелі футболшылардың бірнешеуі бар.

28 жастағы даниялық футболшы – шабуыл қанатындағы орынға басты үміткерлердің бірі. Ол Германия Бундеслигасында өнер көрсетіп, дортмундтық «Боруссия», «Хоффенхайм» және «Штутгарт» клубтарының намысын қорғаған.

Биылғы Чемпионшипте Бруун Ларсен жеті матч өткізіп, бір гол соқты және бір нәтижелі пас берді. Оның еншісінде 479 минут бар.

«Уотфордқа» қарсы кездесуде есепті дәл даниялық ашты, ал екінші таймда ол орнын Сәтпаевқа берді. Осылайша қазақстандық алаңдағы минуттар үшін онымен тікелей бәсекеге түсіп отыр.

25 жастағы швейцариялық шабуылшы шабуылдың ұшында да, жартылай қорғауға жақынырақ та ойнай алады. Бұған дейін ол португалиялық «Бенфикада» өнер көрсетіп, еуропалық жоғары деңгейдегі ойын тәжірибесін жинақтаған.

Осы маусымда Амдуни «Бернлидің» ең көзге түскен футболшыларының біріне айналды. Чемпионшиптегі тоғыз матчта ол үш гол соқты, соның ішінде «Уотфордтың» қақпасына енгізген добы да бар.

Швейцариялықтың нәтижелілігін және шабуылдағы бірнеше позицияда ойнай алатынын ескерсек, дәл Амдуни Сәтпаевтың ең күрделі бәсекелестерінің біріне айналуы мүмкін.

27 жастағы ағылшын вингері бұған дейін лиссабондық «Спортингте» өнер көрсетіп, қорғаушыларды жеке-дара алдап өте алатын техникалық шебер футболшы ретінде танылды.

Биылғы Чемпионшипте Эдвардс бес матч өткізіп, бір гол соқты. Оның еншісінде 296 минут бар.

«Уотфордқа» қарсы ойында ол алаңға қосалқы құрамнан шығып, матчтың соңғы есебін – 4:0-ді белгіледі. Сәтпаев үшін Эдвардс ең алдымен шабуыл қанаттарындағы бәсекелес саналады.

25 жастағы бельгиялық «Лидстен» «Бернлиге» жалға қосылды. Бұған дейін ол испаниялық «Валенсияда» өнер көрсетіп, өткен маусымда Ла Лигада алты гол соқты.

Биылғы Чемпионшипте Рамазани алты матч өткізіп, бір гол соқты және бір нәтижелі пас берді. Барлығы 378 минут алаңда болды.

Бельгиялық екі қанатта да, шабуылдың ортасында да ойнай алады. Оның әмбебаптығы бапкерлер штабына қосымша мүмкіндіктер беріп, қазақстандық шабуылшы үшін бәсекені күшейтеді.

«Бернлидің» шабуыл шебіндегі ең танымал футболшылардың бірі – 39 жастағы Джейми Варди. Ағылшын «Лестер» сапындағы өнерімен даңққа бөленіп, осы клубпен бірге 2015/16 маусымында Премьер-лиганы сенсациялық түрде жеңіп алды.

Өткен маусымда Варди италиялық «Кремонезеде» ойнап, А сериясындағы 29 матчта жеті гол соқты.

Осы Чемпионшипте тәжірибелі шабуылшы әзірге екі кездесуге қатысып, 42 минут ойнады. Алайда оның гол соғу түйсігі мен мол тәжірибесі құрамды таңдауда маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Айта кетерлігі, «Уотфордқа» қарсы матчта Сәтпаев Вардиге пас берді, содан кейін ағылшын допты қақпаға бағыттады. Алайда гол офсайдқа байланысты есепке алынбады.

Албания құрамасының 25 жастағы шабуылшысы ағылшын футболын жақсы біледі. Бұған дейін Броя «Челсиге» тиесілі болды, сондай-ақ «Саутгемптон», «Фулхэм» және «Эвертон» клубтарында өнер көрсетті.

Чемпионшиптегі қазіргі маусымда ол алты матчқа қатысып, алаңда 142 минут өткізді. Футболшының әзірге голы да, нәтижелі добы да жоқ.

Статистикасы аса жоғары болмаса да, Броя бапкерлер штабы үшін орталық шабуылшы позициясындағы тағы бір нұсқа болып қала береді.

Елеулі бәсекеге қарамастан, Дастан ағылшын футболында ойын уақытына ие бола алатынын дәлелдеп үлгерді. Жарақатына дейін қазақстандық екі рет негізгі құрамда алаңға шықса, оңалғаннан кейін қайтадан ойынға қосылды.

Сонымен бірге негізгі құрамдағы орын үшін күресті «Бернлидің» бірнеше ойыншысының шабуылдағы әртүрлі позицияларда ойнай алатыны қиындата түседі. Сәтпаев тек орталық шабуылшылармен ғана емес, қанаттағы футболшылармен де бәсекелесуге мәжбүр.

Қазақстандық өзін көрсетуге келесі мүмкіндікті 13 қазанда алуы ықтимал. Сол күні «Бернли» өз алаңында Чемпионшип матчында «Чарльтон Атлетикпен» кездеседі. Дәл алдағы ойындар 18 жастағы шабуылшының жарақаттан кейін негізгі құрамдағы орнын қайтара ала ма, жоқ па – соны көрсетеді.

Dastan Satpayev (@d.satpayev) жариялаған жазба

Криштианудың өзі жас ұлғайған сайын жаттығуға деген көзқарасын өзгертуге тура келгенін бірнеше рет айтқан. Бұрын ауыр матчтардан кейін тез қалпына келсе, қазір әр жаттығудың жүктемесін мұқият жоспарлайды.

Дегенмен футболшының бабын сақтауының бір ғана құпиясы жоқ. Оның басты ұстанымы - тұрақты тәртіп, сапалы ұйқы, дұрыс тамақтану және ағзаға дер кезінде демалыс беру.

Sports24.kz Криштиану Роналдуға 41 жасында да жоғары деңгейде өнер көрсетуге көмектесетін әдеттерге тоқталып, оның жаттығу тәртібінен қарапайым адамдардың нені үлгі ете алатынын баяндайды.

Португалиялық футболшы жақсы тынығуды алаңдағы жаттығудан кем санамайды.

WHOOP подкастына берген сұқбатында Роналду күн сайын шамамен бір уақытта ұйықтап, бір уақытта оянуға тырысатынын айтқан. Фитнес-білезігінің мәліметіне қарағанда, сол кезеңде оның орташа ұйқы ұзақтығы 7 сағат 15 минутты құраған.

Криштиану үшін ұйқы - қарбалас күннен кейін жай ғана тынығу емес. Түнгі демалыс кезінде ағза ауыр физикалық жүктемеден кейін күш жинап, қалпына келеді.

Ал футболшының тәулігіне бес рет 90 минуттан ұйықтайтыны туралы кең тараған ақпаратты барлығына бірдей жарайтын кеңес деп қабылдауға болмайды. Роналдудың өзі ең алдымен тұрақты ұйқы тәртібінің маңызын атап өтеді.

Роналдудың дайындығында тамақтану да айрықша орын алады.

Ол күнделікті ас мәзірінде сапалы өнімдерге, ақуызға және жаттығуға қажетті қуат алуға көңіл бөледі. Дегенмен футболшы өзін ұнататын тағамдарының бәрінен шектеп, үнемі қатаң тәртіппен өмір сүретін адам ретінде көрсетпейді.

Журналист Эду Агирреге берген сұқбатында Криштиану кейде аса пайдалы саналмайтын тағамдарды да жейтінін және мұны үлкен мәселе деп қабылдамайтынын айтқан. Оның ойынша, күн сайын мінсіз тамақтануға тырысқаннан гөрі, дұрыс әдеттерді өмір салтына айналдырған маңызды.

Роналду мұны қарапайым мысалмен де түсіндірген. Егер баласы оған печенье ұсынса, спорттық тәртібін сылтауратып, одан бас тартпайды.

Бұл кәсіби спортшылар үнемі өздерін барлық нәрседен шектейді деген түсініктің шындыққа толық сәйкес келмейтінін көрсетеді.

Жас ұлғайған сайын Криштианудың жаттығу жүйесі де өзгерген.

Роналду бүгінде ағзасы бұрынғыдай жылдам қалпына келмейтінін жасырмайды. Сондықтан ол жаттығу залында қанша уақыт өткізгеніне емес, сол уақытты қаншалықты тиімді пайдаланғанына көбірек мән береді.

Әсіресе команда қысқа мерзім ішінде бірнеше матч өткізетін кезде жүктемені дұрыс бөлу маңызды.

Португалиялық футболшы мұндай жағдайда ұзақ жаттығулар әрдайым пайдалы бола бермейді деп есептейді. Кейде ағзаға шамадан тыс күш түсірмей, қысқа әрі нақты мақсатқа бағытталған жаттығулар жасаған тиімді.

«Әл-Насрдың» бұрынғы бас бапкері Луиш Каштру кезінде Роналдудың басты ерекшелігін «көзге көрінбейтін жаттығу» деп сипаттаған.

Бұл ұғымға футболшының негізгі жаттығудан тыс уақытта атқаратын жұмысының бәрі кіреді: ұйқы тәртібін сақтау, дұрыс тамақтану, қалпына келуге көңіл бөлу және денсаулығын үнемі бақылауда ұстау.

Каштрудың пікірінше, Криштианудың ұзақ жылдар бойы жоғары деңгейден түспеуіне дәл осы күнделікті әдеттері үлкен әсер еткен.

Роналду ағзаны қалпына келтіру үшін суық суға түсу мен салқын душ қабылдау сияқты әдістерді де қолданады. WHOOP өкілдерімен әңгімесінде ол таңертең оянған соң су ішетінін, күннің алғашқы сәулесін қабылдауға уақыт бөлетінін және фитнес-білезік арқылы ағзасының жағдайын қадағалайтынын айтқан.

Бұл құрылғы футболшыға ұйқы сапасын, физикалық жүктемені және ағзаның қалпына келу көрсеткіштерін бақылауға көмектеседі.

Сұхбаттардың бірінде Криштианудың күніне орта есеппен 17 мың қадам жасайтыны да белгілі болған.

Бұл көрсеткіш тек жаттығу барысында жиналмайды. Роналду күнделікті өмірде де көп қозғалады. Әсіресе балаларымен уақыт өткізгенде бір орында ұзақ отырмайды.

Дегенмен суық ваннаға түсу немесе арнайы құрылғыларды пайдалану жақсы физикалық формаға жетудің міндетті шарты емес. Мұның бәрі кәсіби спортшының жеке дайындығына арналған әдістер. Сондықтан оларды кез келген адамға жарайтын дайын бағдарлама ретінде қабылдамаған жөн.

Әлемдегі ең үздік футболшылардың бірінің жаттығу бағдарламасын толық қайталау міндетті емес. Тіпті спортпен тұрақты айналыспайтын адам үшін мұндай жүктеме шамадан тыс ауыр болуы мүмкін.

Алайда Криштианудың өмір салтындағы кейбір қағидаларды кез келген адам ұстана алады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ересектерге аптасына 150–300 минут орташа қарқынмен дене белсенділігімен айналысуға, сондай-ақ кемінде екі күн бұлшықеттерді нығайтатын күш жаттығуларын жасауға кеңес береді.

Бастапқыда қарапайым серуеннің өзі жеткілікті. Кейін қозғалыс уақытын және жаттығу қарқынын біртіндеп арттыруға болады.

Уақытылы ұйықтау, күнделікті қозғалысты көбейту, құнарлы әрі әртүрлі тағам жеу және ағзаға жеткілікті демалыс беру үшін қымбат құрылғылар мен жеке жаттықтырушы қажет емес.

Роналдудың өмір салтынан түйетін басты ой да осы. Оның физикалық дайындығы қандай да бір ерекше әдістің нәтижесі емес, жылдар бойы қалыптасқан тәртіп пен үздіксіз еңбектің жемісі.

Криштианудың өзі де кей күндері жаттығу залына барғысы келмейтінін мойындаған. Бірақ дәл осындай сәттерде тәртіп пен жауапкершілік оған көңіл күйіне қарамастан жаттығуын жалғастыруға көмектеседі.

UFC-дің жекелеген салмақ дәрежелерін ескеретін рейтингі ерлер мен әйелдер арасында да жасалады. Қазіргі тізімдермен промоушеннің ресми сайтынан әрдайым танысуға болады. Әр салмақтағы чемпион өз белдігін сақтап тұрған кезде оның позициясы өзгермейді. 15 адамнан тұратын үміткерлер тізімі соңғы нәтижелерге байланысты апта сайын жаңартылады.

Қазіргі таңда UFC рейтингі 11 санат бойынша жүргізіледі - ерлер арасында 8 және әйелдер арасында 3. Flyweight және Bantamweight дивизиондарында екі жыныстың да спортшылары жарысады. Strawweight салмағы тек әйелдерге арналған, ал қалғандары - тек ерлерге арналған.

Д. Ван (ерлер)

В. Шевченко (әйелдер)

П. Ян (ерлер)

К. Харрисон (әйелдер)

* 01.10.2026 жағдай бойынша.

UFC-де салмақ дәрежелері мен жекпе-жекшілер бір-біріне қатаң байланыстырылмаған. Кейде бір спортшы екі немесе одан да көп дивизионның рейтингінде қатар көрсетіледі. Мысалы, осы мақала жазылған кезде бразилиялық Алекс Перейра Light Heavyweight (жартылай ауыр салмақ) рейтингінде бірінші, ал Heavyweight (ауыр салмақ) рейтингінде үшінші орында болды. Бірақ бұл - сирек кездесетін жағдай.

Pound-for-Pound - дивизионға қарамастан UFC-дегі үздік жекпе-жекшілерді анықтайтын шартты рейтинг. Мұнда кез келген баға субъективті сипатқа ие, өйткені чемпиондарды салыстыруға тура келеді, ал олардың көпшілігі октагонда ешқашан кездеспейді. Әрине, ең жеңіл салмақта өнер көрсететін спортшылардың дәл сондай ірі қарсыластармен шынайы жекпе-жекте жеңіске жету мүмкіндігі аз. Бұл рейтингті жасау кезінде жекпе-жекшінің техникасы, өз дивизионындағы өнер көрсету тарихы, қарсыластарының деңгейі және жекпе-жектерінің тартымдылығы ескеріледі. Яғни ауыр салмақтың болуы ешқандай артықшылық бермейді.

UFC-дің Pound-for-Pound рейтингі алғаш рет 2013 жылы ресми түрде ұсынылды. 2026 жылғы 28 қыркүйектегі жағдай бойынша ерлер арасындағы алғашқы бестікке мыналар кірді:

Әйелдер арасындағы UFC жекпе-жекшілерінің салмақ дәрежелерінен тыс рейтингі былай көрінді:

UFC-дегі топ жекпе-жекшілер үшін P4P рейтингі тек көпшіліктің мойындауын білдірмейді. Мұндай UFC рейтингіне ену - тиісті қаржылық шарттары бар элиталық мәртебе.

Ресми түрде UFC дивизионының рейтингіндегі жоғары позиция чемпионмен титулдық жекпе-жек өткізу үшін міндетті шарт болып саналады, бірақ ерекшеліктер де болады. UFC - максималды пайда табуға бағытталған коммерциялық ұйым, сондықтан дәл қазір өзіне қай жекпе-жектердің тиімді екенін өзі шешеді.

Мысалы, аты аңызға айналған Конор Макгрегор ұзақ уақыттан бері UFC-дің жартылай орта салмақтағы рейтингіне кірмейді. Соған қарамастан ол бес жылдық үзілістен кейін жақында ірі «номерлік» турнирде басты жекпе-жекке ие болды. Жеңіске жеткен жағдайда жекпе-жекші бірден UFC чемпионы атағы үшін жекпе-жекке шығуы мүмкін еді деген болжам өте жоғары болды, бұл туралы Дана Уайт ашық мәлімдеген. Макгрегор жеңілді, сондықтан оның жеңісі жағдайында не болатынын енді білмейміз, бірақ мұндай сценарийдің спорттық қағидаға қайшы келетіні анық. Қазіргі UFC жартылай орта салмағында титулға лайықты үміткерлер әлдеқайда көп.

Алайда мұндай ерекшеліктердің болуы мүмкін екенін қабылдауға тура келеді. Жекпе-жекшінің танымал аты мен бұрынғы жоғары танымалдығы оған UFC-де ерекше қарым-қатынасқа үміттенуге мүмкіндік береді. Жаңа салмаққа ауысуды шешкен чемпиондардың да артықшылықтары бар. Оларға осы дивизиондағы UFC рейтингінің басқа үміткерлерін айналып өтіп, бірден титулдық жекпе-жекке шығу мүмкіндігі жиі беріледі. Мысалы, қазіргі P4P рейтингінің көшбасшысы Ислам Махачев UFC-дің орта салмағына ауысып, тарихта үш салмақта чемпион болған алғашқы жекпе-жекші атануға қарсы емес екенін мәлімдеген. Егер ол осындай шешім қабылдаса, ұйым оған, ең ықтимал, бірден белдік үшін жекпе-жек ұйымдастырып, қалған үміткерлерді кейінге ысырады.

Жоғарыда айтылғандардың бәріне қарамастан, UFC рейтингіне ену спорттық тұрғыдан шынымен өте маңызды. Бейресми тәртіп бойынша бірінші орын өз салмағындағы чемпионмен кездесуге құқық береді. Жоғарыда аталған ерекше жағдайлардың бірі орын алса да, лига жекпе-жекшіні ұзақ уақыт елемей отыра алмайды. Топ-5 қатарында болу UFC-дегі беделді үміткерлік жекпе-жекке немесе жарақат алған қатысушылардың бірін алмастырып, оған қатысу мүмкіндігіне үміттенуге мүмкіндік береді.

Қаржылық пайда туралы да ұмытпау керек. UFC-дегі салмақ дәрежелерін басқаратын чемпиондар ең жоғары гонорарлар мен PPV-бонустарын (ақылы трансляциялардан түсетін табыстың пайызын) алатыны белгілі. Ресми топ үміткерлері де рейтингке енді ғана жол бастап келе жатқан немесе онда төмен позицияларда тұрған спортшылармен салыстырғанда тиімдірек шарттарға үміт арта алады.

UFC-дің алғашқы рейтингі 2013 жылдың ақпанында жарияланды. Оның негізінде танымал спорт журналистерінен құралған қазылар алқасының дауыс беру нәтижелері жатты. Процедура қарапайым болды. Әр апта сайын бағалаушылар әр дивизион бойынша топ-15 тізімі көрсетілген бюллетеньдерді жіберді. UFC салмақ дәрежелерінің чемпиондары, жоғарыда айтқанымыздай, негізгі дауыс беруге қатыспады. Олар үшін тек UFC Pound-for-Pound рейтингі қалды. Салмақтағы қалған жекпе-жекшілер 15-орыннан 1-орынға дейінгі тәртіппен көрсетілді. Бюллетеньдерді алғаннан кейін UFC олардың нәтижелерін ортақ көрсеткішке келтірді.

UFC-дің жеңіл, ауыр немесе жартылай орта салмағын көрсететін рейтингке тек «белсенді» жекпе-жекшілер енгізілді. Бірақ мұнда кімнің тізімде соңына дейін қалатынын, ал кімнің тым ұзақ үзілісіне байланысты шығарылатынын лиганың өзі шешті. Бұл критерий үнемі пікірталас тудырды. Кейбір танымал UFC чемпиондары бірнеше жыл бойы жекпе-жек өткізбесе де, өз салмағындағы топ-15 қатарындағы орнын сақтап қана қоймай, тіпті позицияларын жақсарта алды.

2026 жылдың жазына дейін UFC-дің үздік жекпе-жекшілерін анықтаған формат үнемі сынға ұшырады. Бұрынғы UFC рейтингіне қойылған негізгі талаптар:

• Субъективтілік. Жекелеген журналистер нақты нәтижелерге қарағанда өздерінің жеке ұнатуларына көбірек сүйенді.
• Құзыреттіліктің жеткіліксіздігі. UFC қазылар алқасының барлық мүшесі аралас жекпе-жек өнерін терең түсіне бермейді, сондықтан спортшылардың жоғары медиалық танымалдығы оларға жиі лайықсыз артықшылық берді.
• Бағалаудың нақты критерийлерінің болмауы. Чемпиондар мен топ жекпе-жекшілер жылына екіден көп жекпе-жек сирек өткізеді, ал UFC ауыр салмақтағы және басқа дивизиондардағы спортшылардың рейтингі апта сайын жаңартылады. Кезекті тізімді жасау кезінде соңғы нәтижелерден басқа нені басшылыққа алу керек екенін әркім өзі шешті.

Ақырында қоғамның талаптары ескерілді. 2026 жылғы маусымда негізінде таза математикалық есептеу жатқан жаңа UFC рейтингі енгізілді. Жүйені Meta компаниясы әзірледі.

Бірден айта кетейік, журналистердің дауыс беруіне негізделген UFC рейтингі әзірге де қолжетімді. Промоушеннің сайтында қажетті нұсқаға ауысу арқылы екі нұсқамен де - Media және Meta - танысуға болады. Жаңа модель тек салмақ дәрежелері бойынша рейтингтерді ұсынады. Онда Pound-for-Pound тізімдері жоқ. Салмақ дәрежесінен тыс UFC-дегі ең үздік жекпе-жекшіні әлі де тек сарапшы-журналистер анықтайды.

Meta жүйесі шахматта спортшылардың салыстырмалы деңгейін есептеу үшін қолданылатын Эло әдісіне негізделген. Оның негізгі қағидалары:

• бағалаудың ең маңызды факторлары - жеңіс және UFC дивизионындағы қарсыластың рейтингі;
• жекпе-жектің статистикасы мен тартымдылығы ескерілмейді;
• белсендірек спортшылар UFC рейтингінде басымдыққа ие болады;
• тізімдерді жасау кезінде адам факторы болмайды, бірақ UFC жекпе-жекшілерді рейтингтерден шығару немесе, керісінше, кезектен тыс титулдық жекпе-жек беру құқығын сақтайды.

Бұрынғыдай, жеңістер - жоғары көтерілу үшін басты шарт. Қарсыластар деңгейінің маңызы айтарлықтай артты. Дәстүрлі түрде UFC-дің топ жекпе-жекшілері мәртебесі жоғары қарсыласты жеңген кезде рейтингте жоғарылайтын, бірақ мұның рейтингке нақты қалай әсер ететіні түсініксіз еді. Жаңа тәсіл бойынша жеңімпаз UFC тізімінде жай ғана жоғары көтерілмейді, ол міндетті түрде жеңілген қарсыласынан озады. Мысалы, 10-орындағы жекпе-жекшінің 6-орындағы қарсыласын жеңуі жеңімпаздың өз салмағында кем дегенде 6-орынға көтерілуін білдіреді. Белгілі бір жағдайларда ол UFC рейтингінде одан да жоғары позицияға шығуы мүмкін.

Жекпе-жекті мерзімінен бұрын аяқтау да қосымша ынталандырылады. Ал UFC төрешілерінің бірауыздан қабылдаған шешімімен жеңу бөлінген шешіммен жеңіске қарағанда артықшылық бермейді, өйткені екі жағдайда да адам факторы бар. Әзірлеушілер маңызды соққылар саны сияқты статистикалық көрсеткіштерді де ескермеуге шешім қабылдады.

Дәстүрлі рейтинг, мейлі UFC-дің ауыр немесе ең жеңіл салмағы болсын, октагонға сирек шығатын «жалқау» спортшыларға жеткілікті дәрежеде жұмсақ қарайтын. Танымал чемпиондар бірнеше ай бойы жекпе-жек өткізбегеннен кейін де топта жиі қала берді. Енді жағдай өзгерді. Ұзақ үзіліс UFC рейтингіндегі позицияға міндетті түрде кері әсер етеді. Сондай-ақ әрбір жаңа есептеу кезінде бұрыннан өткен жекпе-жектердегі жеңістердің маңызы төмендейді.

Бағалаудағы айырмашылықтың айқын мысалы - UFC-дің жартылай жеңіл салмағында өнер көрсететін Яир Родригестің жағдайы. Классикалық рейтингте ол бүгінде жоғары алтыншы орында тұр, ал Meta оны өз тізіміне мүлде енгізбейді. Бұған жекпе-жекшінің октагонға ұзақ уақыт шықпауы және оның соңғы статистикасының бәсекелестерінен нашар болуы себеп. Журналистер бұрынғы жетістіктері мен жоғары танымалдығына байланысты UFC-дің бұрынғы уақытша чемпионын әлі де тізімде ұстап отыр. Meta алгоритмі үшін бұл факторлардың маңызы жоқ, сондықтан ол рейтингтегі жағдайды бірден түбегейлі өзгертті. UFC-дің жартылай жеңіл салмағы бұл тұрғыда жалғыз мысал емес, мұндай жағдай кез келген санатта болуы мүмкін.

Барлық тізім нақты математикалық модель негізінде жасалады. UFC лигасының ұйымдастырушылары бұл процеске еш араласпайды, бірақ олар кез келген спортшыны өз салмағындағы UFC топ-15 рейтингінен шығару және дивизион чемпионымен жекпе-жекке «штаттан тыс» жекпе-жекшіні шақыру құқығын өздерінде қалдырады.

Meta Rankings - 2026 жылғы маусымнан бастап қолданыстағы UFC-дің ресми стандарты. Өтпелі кезеңде жанкүйерлер «адам жасаған» және «машиналық» нұсқаларды салыстыра алуы үшін ескі UFC рейтингін де сақтау туралы шешім қабылданды. Қалай болғанда да, дивизиондардағы нақты ранжирлеуді дәл соңғысы көрсетеді. Ең ықтимал, журналистерге салмаққа қарамастан UFC-дегі үздіктерді анықтау және, әрине, өздерінің бұқаралық ақпарат құралдарындағы күштер арақатынасы туралы көзқарасын ұсыну мүмкіндігі ғана қалады.

Әрине, жаңа модельдің сыншылары бар және бола береді. Машинаның жекелеген нюанстарды ескермейтініне әрдайым шағымдар айтылатын болады. Екінші жағынан, UFC рейтингі әлдеқ

Америкалық БАҚ қол жеткізген сот құжаттарына сәйкес, Кличко актрисаның туысы емес адамның оның кейбір заттарын ломбардқа өткізуі мүмкін деп есептейді. Әңгіме, соның ішінде, зергерлік бұйымдар туралы болып отыр. Панеттьеридің мүлкіне нақты кім иелік еткені әзірге ресми түрде жарияланған жоқ.

Бұрынғы боксшының айтуынша, ол заттардың қай ломбардқа түсуі мүмкін екенін біледі. Алайда мекеме өкілдері құқық қорғау органдарынан ресми сұрау түспейінше қандай да бір ақпарат беруден бас тартқан. Енді Кличко сот арқылы тергеуді бастауға және жоғалған мүлікті қайтаруға мүмкіндік беретін заңды өкілеттік алуға тырысып жатыр.

Бұл жағдай олардың ортақ қызы Кайяның мүддесіне тікелей қатысты. Панеттьери қайтыс болғаннан кейін анасының мүлкіне жалғыз мұрагер ретінде дәл Кайя қарастырылып отыр. Бұған дейін Кличко қыздың мұрагерлік мүддесін уақытша қорғау құқығын беру туралы өтініш түсірген. Бұл оған актрисаның активтеріне қатысты мәселелерде қызының атынан әрекет етуге мүмкіндік бермек. Алайда сот бұл өтініш бойынша әзірге түпкілікті шешім шығарған жоқ.

Қаржылық мәселелер мұнымен шектелмейді. Кейін Кличко Панеттьеридің 2025 жылға тиесілі шамамен 30 мың доллар салық берешегін өз қаражатынан өтеуге дайын екені белгілі болды. Оның пайымдауынша, бұл мұраға қосымша өсімпұл мен айыппұл есептелмеуі үшін қажет. Мұрагерлік рәсімдер аяқталғаннан кейін ол бұл соманы актрисаның мүлкі есебінен қайтаруды сұрамақ.

Панеттьери 2026 жылғы 16 тамызда 36 жасында қайтыс болды. Америкалық БАҚ таратқан ақпарат бойынша, оның өліміне есірткіні абайсызда шамадан тыс қолдану себеп болған. Осыдан кейін Кличко қызының мүддесін қорғап, мүлікті сақтап қалу үшін бірқатар заңдық әрекетке кірісті.

Жоғалған әшекейлерден бөлек, сот материалдарында тағы бірнеше күмәнді жайт айтылады. Кличко Панеттьеридің үйіне рұқсатсыз кіру фактісі болуы мүмкін екенін, сондай-ақ оның кейбір электронды хаттары өшірілген болуы ықтимал екенін мәлімдеген. Оның сөзінше, актрисаның мүлкінің бір бөлігі әлі күнге дейін табылған жоқ. Бұл - Кличконың ұстанымы, ал аталған жайттар соттың түпкілікті шешімімен әзірге расталмаған.

Кличко мен Панеттьери 2009 жылы кездесіп бастады. Кейін олар үйленуге ниет білдіріп, 2014 жылы Кайя есімді қыздары дүниеге келді. Жұп 2018 жылы біржола ажырасқанымен, содан кейін де балаға қатысты мәселелерді бірге шешіп отырған.

Енді бұрынғы әлем чемпионы қызының мұрасына қатысты мәселелерді заңды түрде бақылауға мүмкіндік беретін құқыққа қол жеткізіп, оның пікірінше рұқсатсыз иеліктен шығарылған мүлікті қайтаруға тырысып жатыр.

UFC турнирлерінде салмақ дәрежелері алғаш рет 1997 жылы енгізілді. UFC 12 турнирінде қатысушылар екі дивизионда өнер көрсетті: Lightweights (90,7 кг-ға дейін) және Heavyweights (90,7 кг-нан жоғары). Көп ұзамай мұндай бөліністің де жеткіліксіз екені анық болды. Промоушен ұйымдастырушылары жаңа санаттарды біртіндеп қосты, осылайша біз бүгін айтып беретін қазіргі форматқа келді.

Сонымен, 2026 жылы UFC-де қандай салмақ дәрежелері қолданылады? Ерлерден бастайық. Олар ең жеңіл салмақтан (56,7 кг) ауыр салмаққа дейін (120,2 кг) 8 дивизионда бақ сынайды. Кестеде UFC салмақ дәрежелері ағылшын және орыс тілдерінде көрсетілген:

* 01.10.2026 жылғы жағдай бойынша.

Ресми өлшеу жекпе-жектен бір күн бұрын өткізіледі және көбіне дәстүрлі «көзбен айқасу» рәсімімен толықтырылады. Егер жекпе-жекші белгіленген салмаққа сыймаса (титулдық емес жекпе-жектерде 1 фунтқа, яғни 450 г-ға дейін артық салмаққа рұқсат етіледі), оған салмағын қуу үшін тағы 1–2 сағат берілуі мүмкін. Егер бұл да көмектеспесе, қарсыласы жекпе-жектен бас тартуға құқылы. Мұндай жағдайда жеңілістен бөлек, ережені бұзған жекпе-жекші кепілдендірілген гонорарынан айырылады.

Егер қарсыласы жекпе-жекке шығуға келіссе, айқас енді белгілі бір дивизион аясында өтпейді. Мұндай жағдайларда UFC-нің негізгі салмақ дәрежелері Catchweight деп аталатын аралық салмақпен толықтырылады. Бұл ретте ереже бұзған жекпе-жекшінің гонорарының 20%-дан 30%-ға дейінгі бөлігі қарсыласына беріледі. Сонымен қатар ол тапқан бонустарын ала алмайды. Жағдай қайталанған жағдайда жекпе-жекшіні әлдеқайда ауыр салдар күтіп тұрады, сондай-ақ оған өзіне қолайлырақ дивизионға ауысу қатаң түрде ұсынылады.

Титулдық жекпе-жекте салмақтан асып кету чемпиондық белбеуді жеңіп алу мүмкіндігінен айырылуды немесе оны жоғалтуды білдіреді. Өлшеуден өтпеген үміткер жекпе-жек өткен жағдайда жеңіске жетсе де, тек моральдық қанағат алады. Мұндай жағдайда титул бос қалады. Салмағы белгіленген шектен асып кеткен чемпион автоматты түрде өз мәртебесінен айырылады, бірақ салмаққа сыйған қарсыласы белбеуді тек жеңіске жеткен жағдайда ғана ала алады.

UFC-дегі барлық салмақ дәрежелері бірден пайда болған жоқ. Мысалы, ең жеңіл салмақ тек 2012 жылы енгізілді. Алғашқы чемпион Деметриус Джонсон болды. Ол титулды 6 жыл бойы ұстап тұрды (қатарынан 11 рет сәтті қорғау – промоушеннің абсолютті рекорды), 2018 жылдың тамызында Генри Сехудодан жеңілгенге дейін. Өз уақытында мықтылар қатарында болғандар:

• бразилиялық Д. Фигейреду;
• мексикалық Б. Морено;
• бразилиялық А. Пантожа;
• мьянмалық Д. Ван.

2025 жылдың желтоқсанынан бері ең жеңіл дивизионның чемпионы – Джошуа Ван. Оның Алешандре Пантожамен алғашқы жеңісін көпшілік кездейсоқтық деп санады, өйткені жекпе-жектің басында бразилиялық сәтсіз құлау салдарынан қолын сындырып алды. Алайда уақыт оның жеңісі кездейсоқ болмағанын көрсетті. Ван Тацуро Тайраға және сол Пантожаға қарсы екі сәтті титул қорғауын өткізіп үлгерді.

2010 жылы ресми түрде ашылған жеңіл дивизион ең танымал санаттардың бірі болып саналады. UFC-дегі барлық салмақ дәрежесі мұндай қарқындылықпен және көрерменге тартымдылығымен мақтана алмайды. Алғашқы чемпион Доминик Круз болды. Кейін белбеуге ие болғандар:

• бразилиялық Р. Барао;
• америкалық Т. Дж. Диллашоу;
• америкалық К. Гарбрандт;
• америкалық Г. Сехудо;
• ресейлік П. Ян;
• бразилиялық Ж. Альдо;
• америкалық А. Стерлинг;
• америкалық Ш. О'Мэлли;
• грузиялық М. Двалишвили.

Қазіргі чемпион – Петр Ян. Ол 2025 жылдың желтоқсанында Мераб Двалишвилиді жеңіп, ұзақ үзілістен кейін титулын қайтарды.

Қазіргі UFC-дегі кейбір салмақ дәрежелері 2010 жылы WEC промоушенін сатып алу нәтижесінде пайда болды. Олардың қатарында жартылай жеңіл дивизион да бар. Алғашқы чемпион Хосе Альдо болды. Ол 2015 жылға дейін дивизионның үздігі мәртебесін сақтады. Қызығы, 16 жылдық тарихында бұл белбеуге бар болғаны 5 адам ие болған. Альдодан бөлек, олар:

• ирландиялық К. Макгрегор;
• америкалық М. Холлоуэй;
• австралиялық А. Волкановски;
• грузиялық И. Топурия.

Чемпиондық мәртебе Александр Волкановскиге тиесілі. Ол бос тұрған титул үшін өткен жекпе-жекте Диего Лопесті жеңіп, чемпиондық атағын қайтарды (Топурия келесі дивизионға ауысу үшін белбеуден бас тартты).

UFC-дегі барлық салмақ дәрежесі үлкен қызығушылық тудырады, бірақ жеңіл дивизион сөзсіз ең танымал санаттардың бірі саналады. 2001 жылы алғашқы чемпион Дженс Палвер болды. Одан кейін титулға ие болғандар:

• америкалық Ш. Шерк;
• америкалық Б. Дж. Пенн;
• америкалық Ф. Эдгар;
• америкалық Б. Хендерсон;
• америкалық Э. Петтис;
• бразилиялық Р. Дус Анжус;
• америкалық Э. Альварес;
• ирландиялық К. Макгрегор;
• ресейлік Х. Нурмагомедов;
• бразилиялық Ч. Оливейра;
• ресейлік И. Махачев;
• америкалық Д. Гейджи.

Қазіргі уақытта белбеу Джастин Гейджиге тиесілі. Маусым айында америкалық Ақ үйдегі тарихи турнирде Илия Топурияны жеңді.

Бұл дивизионды UFC-нің классикалық салмақ дәрежелерінің қатарына жатқызуға болады. Ол сонау 1998 жылы енгізілді. Алғашқы чемпион – Пэт Милетич. Әртүрлі жылдары белбеуге ие болғандар (таңдаулы тізім):

• америкалық М. Хьюз;
• канадалық Ж. Сент-Пьер;
• америкалық Р. Лоулер;
• америкалық Т. Вудли;
• нигериялық К. Усман;
• ағылшын Л. Эдвардс;
• америкалық Б. Мухаммад;
• австралиялық Д. Д. Маддалена;
• ресейлік И. Махачев.

2025 жылдың қарашасынан бері чемпиондық титул Ислам Махачевке тиесілі. Ол Джек Делла Маддаленаны жеңді.

Орта дивизионда чемпион 2001 жылдан бері анықталып келеді. Бұл титулға алғаш Дейв Менне ие болды. Бұл салмақта чемпион атанған басқа танымал жекпе-жекшілер (толық емес тізім):

• америкалық Р. Франклин;
• бразилиялық А. да Силва;
• америкалық К. Вайдман;
• ағылшын М. Биспинг;
• жаңа зеландиялық И. Адесанья;
• америкалық Ш. Стрикленд;
• оңтүстік африкалық Д. Дю Плесси;
• ресейлік Х. Чимаев.

2026 жылдың мамырында Шон Стрикленд Хамзат Чимаевпен жекпе-жекте чемпиондық атағын қайтадан жеңіп алды.

UFC-дегі ауыр салмақ дәрежелері де дәстүрлі түрде танымал. Жартылай ауыр дивизионда 1997 жылдан бері бәсекелер өтіп келеді. Тарихтағы алғашқы чемпион Фрэнк Шемрок болды. Белбеу жеңіп алған басқа танымал жекпе-жекшілер:

• америкалық Т. Ортис;
• америкалық Ч. Лидделл;
• америкалық Д. Джонс;
• америкалық Д. Кормье;
• поляк Я. Блахович;
• бразилиялық А. Перейра;
• жаңа зеландиялық К. Ульберг.

2026 жылдың сәуірінде бос тұрған титул үшін бұрынғы чемпион Иржи Прохазкамен жекпе-жекте Карлос Ульберг дивизионның үздігі атанды. Бұл ретте жаңа зеландиялық ауыр жарақат алып, 2027 жылдан ерте оралмайды.

Ауыр дивизион UFC-де 1997 жылы пайда болды. Алғашқы чемпион Марк Колман болды. Бұл өте бәсекелі салмақ: бірде-бір жекпе-жекші мұнда титулын үш реттен артық қорғай алған жоқ. Белбеуге ие болған танымал чемпиондар:

• америкалық Р. Кутюр;
• америкалық Т. Сильвия;
• америкалық Б. Леснар;
• америкалық К. Веласкес;
• америкалық С. Миочич;
• камерундық Ф. Нганну;
• америкалық Д. Джонс;
• ағылшын Т. Аспиналл;
• француз С. Ган.

Қыркүйек айында қазіргі абсолютті чемпион Том Аспиналл жарақатына байланысты титулдан ресми түрде бас тартты. Белбеу жекпе-жексіз француз Сирил Ганға өтті.

Бүгінде UFC-де әйелдер арасында бар болғаны үш салмақ дәрежесі бар. 2017–2023 жылдары жартылай жеңіл дивизионда (65,8 кг) да жарыстар өткізілді, бірақ топ-деңгейдегі спортшылардың тапшылығына байланысты одан бас тарту туралы шешім қабылданды.

* 01.10.2026 жылғы жағдай бойынша.

Көп жыл бойы UFC президенті Дана Уайт өз турнирлерінде көрермендер әйелдердің октагонға шыққанын ешқашан көрмейді деп мәлімдеп келді, бірақ ақырында ол сөзінде тұрмады. 2012 жылы жеңіл салмақта әйелдер дивизионы ресми түрде құрылды, ал келесі жылдың ақпанында көрермендер алғаш рет екі әйел жекпе-жекшінің – Ронда Роузи мен Лиз Кармуштың – қарсыласуын тамашалады. Уақыт өте келе әйелдер арасындағы жаңа UFC салмақ дәрежелері қосылды. 2014 жылдың соңында минималды салмақ дивизионы ашылды, ал 2017 жылы ең жеңіл және жартылай жеңіл салмақ дәрежелері қосылды (соңғысы 2023 жылы жабылды).

UFC-дегі минималды салмақтағы алғашқы чемпион 2014 жылғы The Ultimate Fighter реалити-шоуының 20-маусымының жеңімпазы Карла Эспарза болды. Одан кейін дивизионды басқарғандар:

• поляк Й. Енджейчик;
• америкалық Р. Намаюнас;
• бразилиялық Ж. Андради;
• қытайлық Ч. Вэйли;
• америкалық М. Дерн.

2025 жылдың қазанынан бері титул Маккензи Дернге тиесілі. Ол бір сәтті титул қорғауын өткізіп үлгерді.

2017 жылы The Ultimate Fighter реалити-шоуының кезекті маусымы жаңадан құрылған ең жеңіл дивизиондағы UFC чемпионын анықтады. Бұл атақты Никко Монтаньо жеңіп алды. Кейінгі жылдардың барлығы Қырғызстаннан шыққан Валентина Шевченконың үстемдігімен өтті. Ол белбеуін тек бір рет Алекса Грассоға берді. Алайда қыркүйек айында спортшы ауыр жарақат алып, қалпына келуіне 8–12 ай қажет болады. Сондықтан жақын арада оның белбеуі үшін Ван Цун мен Наталия Силва таласады.

Жеңіл дивизион тарихи тұрғыдан промоушендегі басты санат болып саналады. Алғашқы чемпион Ронда Роузи болды. Кейін ол UFC Даңқ залына енгізілген алғашқы әйел атанды. Белбеуге ие болған басқа спортшылар:

• америкалық Х. Холм;
• америкалық М. Тейт;
• бразилиялық А. Нуньес;
• америкалық Д. Пенья;
• америкалық Р. Пеннингтон;
• америкалық К. Харрисон.

2025 жылдың маусымынан бері дивизион көшбасшысы Кайла Харрисон болып қала береді. Алайда қараша айында оның спорттық мансабын қайта бастауға шешім қабылдаған суперчемпион Аманда Нуньеспен жекпе-жегі өтуі тиіс.

Соңында әйелдер арасындағы UFC салмақ дәрежелері бүгінде неге 61,2 кг көрсеткішімен шектелетінін түсіндірейік. Жоғарыда айтқанымыздай, жартылай жеңіл дивизионды жабу туралы шешім бәсекеге қабілетті «ауыр» салмақтағы спортшылардың тапшылығымен байланысты болды. Дана Уайт бұған дейін бұл лиганы тек белбеулерді біріктіргісі келген бразилиялық аңыз Аманда Нуньеске деген құрметінің арқасында ұстап отырғанын бірнеше рет мәлімдеген. Ол 2023 жылы мансабын аяқтағаннан кейін бұл салмақ дәрежесі де жойылды.

Әкесінің аты мен жеке аты

Нуралы Алип

Дата рождения

22.12.1999

Жасы

26 жыл

Туған жер

Ақтау, Қазақстан Республикасы

Ұлты

Қазақ

Кәсіби мансап, марапаттар

Чемпион Казахстана («Кайрат»), четырехкратный чемпион России (петербургский «Зенит»)

Команда нөмірі

3

Клубтар

«Каспий», «Кайрат», «Қызғал-Жар СК», «Зенит» (қазіргі команда)

Өсім

188 см

Салмақ

84 кг

Отбасылық жағдай

Үйленгенмін, қызым бар

Алип 1999 жылғы 22 желтоқсанда Қазақстанның оңтүстігінде, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан Ақтау порты қаласында дүниеге келді. Ол сегіз жасында ата-анасы оны «Каспий» клубының футбол академиясына түсірді – осылайша оның спорттық мансабы басталды.

Нұралы өте тез арада тамаша форма көрсете бастады, тіпті жасөспірім кезінде-ақ кәсіби футболшы болатыны болжалды. 2015 жылы, 16 жасында, оны Алматыдағы «Қайрат» клубының жасөспірімдер академиясы қорғаушы ретінде болашағы зор жас ойыншы ретінде келісімшартқа алды.

Үш жылдан кейін, 2018 жылы ол «Қайрат» клубының негізгі құрамасына енді. Жаңа позициясында алғаш рет «Қызыл-Жар СК» командасына қарсы өткен матчта өнер көрсетті. Ойын «Қайрат» пайдасына 2:1 есебімен аяқталды. Айта кетерлігі, ол бүкіл матчты өткізді.

Сонымен бірге сол жылы Нұралы Болгарияға қарсы достық кездесуде ұлттық құрама сапында өнер көрсетті. 2026 жылдың ортасына қарай ол Қазақстан ұлттық құрамасы сапында 52 матч өткізді.

2022 жылы футболшы БАӘ-дегі жаттығу жиынынан кейін шақырумен «Зенит» клубында сынақтан өту үшін Санкт-Петербургке барды. Сынақ сәтті өтіп, ол «Ақ-көктерге» қосылды. Алайда қазіргі уақытта ол жалға берілген. Нұралы 2022 жылдың наурызында Ресей Кубогындағы KAMAZ командасына қарсы өткен матчта клуб үшін алғаш рет алаңға шықты. Кейін ол Ресей Премьер-Лигасында Уфаға қарсы ойында 78-минутта алмастырушы ретінде ойынға қосылды. Осы екі турнирдегі өнерінен кейін Санкт-Петербург клубы оған тұрақты келісімшарт ұсынды.

2024 жылдың маусымында Нұралы Әліп «Ақ-көктер» сапындағы алғашқы голын соқты – ол Ресей Кубогының финалында, «Ақ-көктер» «Балтикамен» кездескен кезде болды. Қазақстандық ойыншы екінші таймның қосымша уақытының бесінші минутында гол соқты. Оның голы жеңіс голы болып, «Зенитке» кубокты жеңіп алуға мүмкіндік берді.

Футболшы қазіргі уақытта Қазақстан ұлттық құрамасының капитаны. Алайда ол «ақ-көктердің» капитаны белбеуін тек бір рет қана таққан – Грозныйдағы матчта.

Жетістік

Турнир

Жыл (маусым)

Күміс жүлдегер

Қазақстан Премьер-лигасы

2018, 2019

Чемпион

Қазақстан Премьер-лигасы

2020

Жеңімпаз

Қазақстан кубогы

2018, 2021

Чемпион

Ресей Премьер-Лигасы

2021/22, 2022/23, 2023/24, 2025/26

Жеңімпаз

Суперкубок России

2022, 2023, 2024, 2026

Күміс жүлдегер

Ресей Премьер-Лигасы

2024/25

Жеңімпаз

Ресей кубогы

2023/24

Нұралы Әліп – бірнеше ауыр жарақат алған футболшы. Қызығы сол, олардың дерлік барлығы оның Зенит сапында ойнаған кезеңінде болған. Міне, спортшының жылдар бойынша тізімделген негізгі жарақаттары:

• 2024 жылдың мамыры. Қазақ ойыншысы ЦСКА қақпашысы Тороппен бетпе-бет соқтығысты. Соққы соншалықты қатты болды, ойыншыға медициналық көмек көрсету қажет болды. Дегенмен ол алаңға оралып, матчтың қалған бөлігін ойнады.
• 2024 жылдың маусымы. Осы жолы Алип алаңнан тыс жерде жарақат алды – Ресей кубогының қақпағы оның басына түсті. Жара соншалықты ауыр болды, тігіс салу қажет болды.
• 2024 жылдың желтоқсаны. Жаттығу кезінде ойыншы аяғын жарақаттап, шамамен үш апта бойы ойыннан тыс қалды және маусымның басын өткізіп алды.
• 2024 жылғы желтоқсан. Жағдай алдыңғысына ұқсас болды: ойыншы «Крылья Советов» командасына қарсы матчта аяғын бұрап алып, тағы үш аптаға алаңнан шеттетілді.
• 2025 жылғы қыркүйек. 2026 жылғы Әлем чемпионатының іріктеу кезеңінде Уэльсқа қарсы ұлттық құрама сапында ойнап жүргенде қазақстандық ойыншы бұлшықетін созып алып, 81-минутта ауыстырылды.
• 2025 жылғы қараша. Ресей Премьер-Лигасында «Зенит» сапында «Крылья Советовқа» қарсы ойында футболшы аяғын жарақаттап, бірінші таймда алаңнан шығуға мәжбүр болды.

Нұралы Әлип 2026 жылдың ақпанында «Краснодарға» қарсы өткен матчта соңғы ауыр жарақатын алды – қарсыласымен күресте аяғын жарақаттады. Соның нәтижесінде ол алаңнан шығуға мәжбүр болды – матч жазбаларында Нұралының қатты сыңсып, таяп бара жатқаны көрінеді.

Нұралы Әлиптің «Зениттегі» қазіргі жалақысы жылына шамамен 850 000–900 000 евро, айына шамамен 70 000–75 000 евро. Әрине, бұл ашық дереккөздер мен футбол сарапшыларының талдауына негізделген шамамен көрсеткіштер – ойыншы да, клуб та нақты соманы жарияламайды. Қазақстандық ойыншының табысы командадағы ең жоғары емес. Вильмар Барриос немесе Венделл сияқты шетелдік жұлдыздар жылына шамамен 4,5–5 миллион еуро табады.

Нұралы Әліптің ата-анасы қарапайым қазақтар еді – дәлірек айтсақ, «қарапайым халық». Футболшының әкесі балық қорғау қызметінде жұмыс істеді, бірақ баласы небәрі 10 жаста болғанда қайтыс болды. Анасы аспаз болып жұмыс істеді және әкесінен көп ұзамай – екі жылдан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Сол себепті Нұралы ағасының отбасында өсті.

Футболшы 2022 жылдан бері Айгерім есімді әйелге үйленген; олардың 2023 жылғы 5 мамырда дүниеге келген Алая есімді қызы бар. Нұралы мен Айгерім бала кезінде туған қаласы Ақтау қаласында танысқан.

2023 жылы Нұралы Әліптің «Реал Мадридке» ауысатыны туралы ақпараттар пайда болды; алайда бұл тек қана қауесет болып қалды: бұл жаңалық ресми түрде расталмады да, ештеңеге аспады – ойыншы «Зенит» сапында ойнауын жалғастырды.

Тағы бір қауесетке сәйкес, Нұралы Әліптің ПСЖ-ге ауысуы мүмкін еді. Бұл қазақстандық қорғаушыға қызығушылық танытқан париждік клуб туралы «Кайрат» ФК президенті Қайырбек Боранбайевтың мәлімдемесінен кейін тарады. Бірақ мұнда да іс сөзден ары аса алмады – ПСЖ, Зенит немесе ойыншының өзінен ресми ақпарат болмады.

Үшінші қауесет Нұралы Әліптің Манчестер Юнайтед пен Манчестер Ситиге ауысуы туралы болды. Спорттық сайттар мен газеттер бұл туралы кеңінен жазды, бірақ тағы да ресми растау болмады. Ойыншы өзі бұл жаңалыққа әзілмен қарап, Манчестер Юнайтедке де, Ситиге де ауысуы туралы ештеңе естімегенін айтты. Айтпақшы, Монакоға қатысты да ұқсас қауесеттер бар, бірақ олар да расталған жоқ.

Қазақстандық жігіттің үйлену тойы туралы қызықты дерек бар. Той дүниежүзілік чемпионат кезінде өтті, ал қонақтар үлкен теледидар экрандарында көрсетіліп жатқан матчтарды тамашалауға шақырылды.

Футболшы 2025 жылы демалыста болған кезде шаш трансплантациясы жасатқанын жасырмайды. Содан кейін дәрігерлер оған кез келген физикалық жүктемеден бас тартуды бұйырды, сондықтан ол біраз уақыт жаттығумен айналыса алмады.

Алип Instagram-да өте белсенді – оның парақшасын @nurik028 таңбасымен табуға болады. Онда ол негізінен матчтар мен жаттығу сессияларының фотоларын жариялайды – жеке өмірі, әйелі немесе балалары туралы суреттер мүлде жоқ.

Футболшы Ақтау қаласынан, онда ол «Каспия» академиясында футбол ойнауды бастады; кәсіби мансабын «Қайрат» командасының бірінші құрамасында бастады.

Халықаралық деңгейде ол Қазақстан ұлттық құрамасында ойнайды, ал клубтық деңгейде Санкт-Петербургтің «Зенит» командасының құрамында Ресейді өкілдейді.

Әліптің нақты жалақысы белгісіз; алайда дереккөздерге сәйкес, ол «Зенитте» жылына шамамен 900 000 евро табады, бұл айына шамамен 75 000 евроға тең.

Бұл мақала Эдсон Арантес ду Насиментоның, баршаға Пеле деген атпен танымал адамның өмірбаянын баяндайды.

Пеленің шын аты

Эдсон Арантис ду Насименту

Туған күні мен туған жері

23.10.1940, Бразилия

Пеле қайтыс болғанда

29.12.2022

Азаматтық/ұлттықдық

Бразилия

Пеле қай клубтарда ойнады

«Сантос»

«Нью-Йорк Космос»

Ойыншының нөмірі

10

Ойын алаңындағы позиция

Шабуылшы, шабуылдағы жартылай қорғаушы

Өсім

1,73 м

Салмақ

~70 кг

Мақсаттар саны

757

Негізгі жетістіктер

Әлемдік футбол чемпионы (3)

Болашақ футбол аңызы Бразилияның Трес-Корасойнс атты шағын қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы кішкентай баланы өнертапқыш әрі инженер Томас Эдисонның құрметіне Эдсон деп атады. Эдсон туғанда ол отбасындағы алғашқы бала болды; кейін оған кіші інісі мен кіші қарындасы туды.

Отбасы кедейшілікте тұрды; кішкентай Эдсонның анасы үй қызметшісі болып жұмыс істеді, ал әкесі футболшы еді. Алайда оның футболдан түскен табысы жеткіліксіз болғандықтан, Жуан Рамос де Насименто мансабын өзгертуге мәжбүр болды: ол әртүрлі уақытта сүт сатушы және аурухана қызметкері болып жұмыс істеді. Кішкентай Эдсон да ерте жастан ата-анасына көмектесті: ол ақша табу үшін аяқ киім жылтыратты және дүкенде сатушы мен официант ретінде жартылай жұмыс істеді.

Балаға футболға деген сүйіспеншілікті оятқан – әкесі. Отбасы тіпті футбол добын сатып алуға ақшасы болмағандықтан, Пеле бала кезінде газетке оралған шұлықпен немесе грейпфрутпен ойнауға мәжбүр болды. Соған қарамастан, ол жеті жасында-ақ бұрынғы бразилиялық халықаралық ойыншы Вальдемар де Брито басқарған жасөспірімдер командасында ойнауды бастады.

Жасөспірімнің талантын бапкер байқап, оны «Сантос» клубында сынақтан өтуге жіберді. Нәтижесінде Пеле 15 жасында клубқа қабылданып, әлемге әйгілі ойыншыға айналды.

Пеле — ойыншыға мектепте оқып жүргенде қойылған лақап ат. Бастапқыда ол оны қатты ұнатпады, себебі ол өз кумирі, қақпашы Биле атын дұрыс айта алмағандықтан қойылған еді.

«Бауру» жастар командасындағы бір кезеңді есептемегенде, футболшы Пеле 1956 жылдан 1977 жылға дейін мансабында небәрі екі клубта ғана ойнады, бұл қазіргі таңда өте ерекше көрінеді.

Бразилиялық дебюттік матчында команда үшін алғашқы голын соқты. 1958 жылға қарай ол клубпен бірге штаттық чемпионатты жеңіп, турнирдің үздік бомбардирі атанып, 58 гол соқты.

Командасымен бірге Эдсон бразилия чемпионатын алты рет, Копа Либертадорес пен Интерконтинентальдық кубокты әрқайсысын екі рет, сондай-ақ Интерконтинентальдық суперкубокты бір рет жеңіп алды.

19 маусымдық кезеңнен кейін ол 1974 жылы ресми түрде зейнетке шықты. Клубтың жарыс матчтарында ол 643 гол соқты. 2020 жылы Месси бір клуб үшін 644 гол соғып, Пеленің рекордын жаңартты.

Бір жылдан кейін қаржылық қиындықтарға байланысты футболшы алаңға оралып, америкалық «Нью-Йорк Космос» командасына қосылды. Оның үш жылдық келісімшарты 7 миллион долларға бағаланды — сол кездегі ең қымбат мәміле.

Ол командаға САФЛ чемпиондық атағын жеңуге көмектесті. Барлығы ол клуб үшін 37 гол соқты.

Ойыншы Сантос сапында дебют жасағаннан кейін бір жылдан да аз уақыт өткенде алғаш рет ұлттық құрамаға шақырту алды. Пеле басқарған құраманың мүшесі ретінде ол жас кезінде төрт Әлем чемпионатына қатысып, соның үшеуінде жеңіске жетті. Айтпақшы, әлі ешбір футболшы бұл рекордты жаңарта алған жоқ. Осылайша ол бүкіл әлемге әйгілі болып, «Футбол королі» деген лақап атқа ие болды.

Жалпы есеппен ол ұлттық құрама сапында 92 матч өткізіп, 77 гол соқты.

Бразилиялықтың марапаттарының тізімі өте әсерлі; төмендегі кестеде олардың ең маңыздылары көрсетілген:

Турнир

Тақырыптар саны

Бразилия чемпионаты

6

Бразилия кубогы

5

Campeonato Paulista de Futebol

10

Torneio Rio-São Paulo

4

Копа Либертадорес

2

Интерконтинентальдық кубок

2

Интерконтинентальдық чемпиондардың суперкубогы

1

САФЛ

1

Әлем чемпионаты

3

Roca Cup

2

Пеленің қанша «Алтын доп» жүлдесі бар? Бұл сұраққа жауап таңқаларлық – бірде-біреуі жоқ. Шындығында, 1995 жылға дейін мұндай жүлделер тек еуропалық ойыншыларға берілген. Дегенмен, 2014 жылы аңызға «FIFA құрметті Алтын доп» табысталды.

Бразилиялықтың ең үлкен мойындалуы ресми FIFA сауалнамасы түрінде келді: сарапшылар мен баспасөздің пікірінше, Пеле мен Марадона өткен ғасырдың ең үздік футболшылары атағын бөлісіп, әлемдік спорт тарихындағы ең ұлы тұлғалар мәртебесін бекітті.

Сонымен бірге, бразилиялық өзі заманауи жұлдыздарға, мысалы, Роналдо мақтау айтудан ешқашан тартынып көрмеген. Ол Пеле мен Роналдо классикалық шабуылшыға тән басты қасиет – ұзақ уақыт бойы үздіксіз гол соғу қабілетін бөліседі деп атап өтті.

Пелеге салынған голдар санына келсек, статистика әртүрлі. Біздің талдау көрсеткендей, ең кеңінен қабылданған көрсеткіш – ресми матчтарда 757 гол. Осы көрсеткішпен ол футбол тарихындағы барлық уақыттағы үздік бес гол соғушының қатарында қалады.

Егер біз Пеле бүкіл мансабындағы голдарды есепке алсақ, достық және көрсетілімдік матчтарды қоса есептегенде, олардың жалпы саны FIFA мәліметі бойынша 1 281-ге тең.

Ойыншы 1958 жылғы Әлем чемпионатындағы дебютіне дайындалып жатқанда алғашқы ауыр жарақатын алды. Сол кезде тізесінің жарақаты салдарынан ол топтық кезеңнің алғашқы матчтарын өткізіп алды.

1962 жылы жас Пеле Әлем чемпионатында небәрі екі матч өткізгеннен кейін жамбастың бұлшықетін созып алып, турнирдің қалған бөлігінен тыс қалды. 1966 жылы ол тағы да ауыр тізе жарақатын алды: қатты шайқастар салдарынан Португалияға қарсы матчты сыңсып жүріп аяқтауға мәжбүр болды.

БАҚ мәліметінше, бразилиялық футболшы өзінің футболшылық мансабында 15 миллион доллар тапса, жарнамалық фотосуреттер мен бейнелерден 14 миллион доллар табыс тапқан.

Бразилиялық бірнеше брендті, соның ішінде Volkswagen, Subway және Santander-ді жарнамалаған. Алайда жоғары сұранысқа ие болғанына қарамастан, ол ақша үшін ешқашан өз құндылықтарынан бас тартпаған.

Атап айтқанда, бір сұхбатында ол сигара мен алкоголь жарнамаларына қатысуға көптеген ұсыныстар алғанын, бірақ мұндай өнімдер жастарға зиянды болғандықтан, оларды ешқашан жарнамаламайтынын айтты.

Пеле үш рет үйленді және ресми түрде жеті баласы бар. Бірінші некесінен екі қызы мен бір ұлы туды; екінші некесінен егіздер (ұл мен қыз) туды. Сонымен қатар ол екі әртүрлі әйелден некесіз екі қызы бар.

Легендарлы шабуылшының ұлдарының бірі де Сантос командасында қақпашы ретінде ойнаған. Эдсонның ең әйгілі немересі Октавио Фелинто Нету да футболшы болған.

«Патшаның» соңғы жары Марсия Сибеле Аоки болды; ол өмірінің соңына дейін оған үйленген күйде қалды.

Аяқ киімін іліп қойғаннан кейін шабуылшы жоғары мемлекеттік және халықаралық лауазымдарға тағайындалды. 1992 жылы ол БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі елшісі қызметін атқарды, ал 1995–1998 жылдары туған елі Бразилияның Спорт министрлігін басқарды.

2016 жылы «Пеле: Аңыздың тууы» атты фильм шығарылды. Бұл биографиялық спорт драмасы футболшының алғашқы мансабын және алғашқы Әлем чемпионатындағы жеңісіне жеткен жолын баяндайды: 17 жастағы жасөспірім сол турнирде ұлттық құрама сапында алғашқы алтын медалін жеңіп алды.

2021 жылы «Футбол короліне» қатерлі ісік диагнозы қойылды, одан кейін ол ісікті алып тастау операциясынан өтіп, химиотерапия алды. Алайда келесі жылы ол қайтадан ауруханаға түсті — COVID-19-дан кейін ауру қайта өршіген еді.

Пеле қай жылы қайтыс болды? Аңыз 2022 жылғы 29 желтоқсанда Сан-Паулода өмірден озды. Сол кезде оған 82 жас еді. Өлімнің ресми себебі – қатерлі ісіктің соңғы сатысындағы ағза функцияларының істен шығуы болды.

Өмірінің соңғы жылдарында қатерлі ісікпен батыл күрескен аңызға айналған «Футбол королінің» өлім себебін туыстары да, дәрігерлері де жасырмады.

Футболшы төрт Әлем чемпионатында өз ұлттық құрамасын өкілдік етті.

Пеле ресми матчтарда 757 гол, барлық турнирлерде 1 281 гол соққан. Алайда Пеле көптеген гол соққанына қарамастан, «Алтын доп» (Ballon d'Or) сыйлығын ешқашан алмады.

Кәсіби мансабының басым бөлігінде «Футбол королі» атанған Пеле аңызға айналған 10-нөмірлі жейдені киді. Бұл 10-нөмірді футбол алаңындағы шығармашылықтың символына айналдырды.

Әйгілі футболшы Әлем чемпионатын үш рет жеңіп алды. Бүгінге дейін бұл рекордты ешкім жаңартқан жоқ.

Көптеген еуропалық клубтар талантты ойыншыны өз қатарына қосқысы келді, бірақ үкімет оны «Бразилияның ұлттық қазынасы» деп жариялап, шетелдік командаларға ауысуына тиым салды.

Абдукодир Хусанов – Ташкенттің тумасы, ол 2004 жылы дүниеге келген. Ол футболға бес жасында қызыға бастаған. Бұл әкесінің гендерін ескерсек, таңғаларлық емес: Хикмат Хашимов Өзбекстанда танымал футболшы болған және елдің ұлттық құрамасында өнер көрсеткен. 2011 жылы Абдукодир Ташкенттің «Бунёдкор» академиясына түсіп, онда 2021 жылы оқуын аяқтағанға дейін жаттықты.

Жас футболшының әртүрлі жас санаттарындағы алғашқы жаттықтырушылары Сергей Чигодаев, Акмал Рискуллаев және Алишер Ибрагимов, сондай-ақ өз әкесі болды. Бір қызығы, «Бунёдкорда» болашағынан үміт күттірген қорғаушыға лайықты баға берілмеді. Соның салдарынан ол кәсіби мансабын шетелде бастауға шешім қабылдады.

2022 жылдың көктемінің басында Абдукодир Хусанов Беларусьтің «Энергетик-БГУ» клубының (қазіргі «СКА-1938») ойыншысы атанды. Чемпионат қорытындысы бойынша команда Жоғары лиганың күміс жүлдесін жеңіп алды, ал қорғаушының өзі турнирдің символикалық құрамасына енді. Осылайша ол топ-лигалардың селекционерлерінің назарын аударды.

2023 жылдың жазында өзбекстандық футболшы француздың «Ланс» клубына қосылды. Бұл трансфер жаңа клубына шамамен 100 000 еуроға түсті. Сол жылдың күзінде Абдукодир Чемпиондар лигасында дебют жасады. Франциядағы өнері жас қорғаушының ең жоғары деңгейде ойнауға дайын екенін көрсетті және мықтырақ командаға ауысуы тек уақыт мәселесі болды.

2025 жылдың қаңтарында Хусанов өнер көрсететін жаңа клуб анықталды: ағылшын футболының алыбы «Манчестер Сити» ойыншы үшін «Лансқа» кемінде 40 млн еуро төледі (бонусдарды есептегенде сома 50 млн-ға дейін өсуі мүмкін). «Қалалықтар» сапында Абдукодир Англия кубогы мен Лига кубогын жеңіп үлгерді. Бүгінде ол негізгі құрамда тұрақты түрде ойнап, команданың маңызды бөлігі болып отыр.

2026 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша Transfermarkt деректеріне сәйкес, қорғаушының барлық турнирлердегі клубтық статистикасы:

• 2022–2023 – «Энергетик-БГУ» (37 матч, 4 гол).
• 2023–2025 – «Ланс» (31 матч, 0 гол).
• 2025 жылдан бастап – «Манчестер Сити» (53 матч, 1 гол).

Хусанов Өзбекстанның жасөспірімдер құрамасында 2020 жылы дебют жасады. Ол жастар құрамаларының барлық сатыларынан (U-17, U-19, U-20, U-23) өтіп, барлығы 26 матч өткізді, оның ішінде Париждегі Олимпиада ойындарында 3 кездесу бар. 2023 жылдан бастап Абдукодир елдің негізгі құрамасында өнер көрсетіп келеді және оның сапында 30 матч өткізді. Жазда қорғаушы 2026 жылғы әлем чемпионатына қатысты. Бұл Өзбекстан тарихындағы футболдан өткен алғашқы әлем чемпионаты болды.

Өмірбаяны негізінен енді ғана басталып келе жатқан 22 жастағы Абдукодир Хусанов бірнеше командалық және жеке марапатқа ие болып үлгерді:

2026 жылғы әлем чемпионатына жолдама алу Абдукодир мен оның ұлттық құрамадағы командаластарына «Өзбекистон ифтихори» құрметті мемлекеттік атағын әкелді.

Хусановтың негізгі позициясы – орталық қорғаушы. Қажет болған жағдайда ол оң қапталда, тіпті тірек аймағында да ойнай алады. Оның жылдамдығы өте жоғары. 2026 жылғы әлем чемпионатында ойыншы 36,5 км/сағ жылдамдыққа дейін үдей алды, бұл турнирдегі ең үздік нәтижелердің бірі болды. Қорғаушы жекпе-жектерде өзін сенімді сезінеді және әуедегі және жердегі жекпе-жектерде жеңіске жету пайызы бойынша үнемі көшбасшылар қатарында болады. Оның мықты жақтарының қатарында ойынды жақсы оқу және пас беру мәдениетінің жоғары деңгейі де бар.

Жалпы алғанда, Хусановтың фамилиясын әлемдік спорт жаңалықтары 2025 жылдың қысында таныды. Көпшілік үшін «Манчестер Ситидің» футболы аса танымал емес елден шыққан орталық қорғаушы үшін қомақты ақша төлеуі күтпеген жағдай болды. Абдукодир АПЛ клубы келісімшартқа отырған Өзбекстаннан шыққан алғашқы ойыншы болды. Мұндай таңдаудың басты себебі – дәл қазір қорғаныстың ортасындағы кез келген позицияны жаба алатын ойыншыға деген қажеттілік еді.

Хусановтың трансфері «қалалықтарға» бонустарды есептемегенде шамамен 40 млн еуроға түсті. Алайда, шамасы, олар жұмсаған ақшасына өкінбеді. Бұған 2026 жылдың жазында тараптардың жаңа келісімшартқа қол қоюы дәлел бола алады, дегенмен алдыңғы келісімшарттың мерзімі әлі бірнеше жылға есептелген еді. Футболшының қаржылық шарттары айтарлықтай жақсарды. Ынтымақтастық 2031 жылға дейін ұзартылды, әрі оны тағы да ұзарту мүмкіндігі қарастырылған.

«Манчестер Ситидің» медициналық штабы ойыншының генетикасы жақсы екенін және қалпына келу жылдамдығы жоғары екенін атап өтеді. Иә, қорғаушы микро-жарақаттар мен соғылуларға байланысты матчтарды өткізіп алған, бірақ ол құрамға тез оралып отырған. АПЛ-ға ауысқанға дейін оның әрдайым ойынға дайын «темірдей» спортшы деген беделі болды. Футболшыға алдағы мансабында да осындай мықты денсаулық тілейік.

«МС»-мен жасалған жаңа келісімшарттың шарттарына сәйкес, қорғаушының жалақысы жылына 2,6–3 млн фунт стерлингтен 5,2 млн фунт стерлингке дейін, яғни шамамен екі есеге өсті. Бұл бонус түріндегі табыстарды есептемегенде. Салыстыру үшін, Беларусьте Хусановтың ресми жалақысы айына 200 доллардан аспаған. «Ланстағы» жалақысы салық төленгенге дейін жылына 140 000 еуроға жеткен, сондықтан Англияға ауысуы кәсіби тұрғыдан ғана емес, материалдық жағынан да үлкен серпіліс болды.

Абдукодир Хусановтың әкесі – бұрынғы футболшы Хикмат Хашимов. Ол Бекабадтың «Металлург», «Бунёдкор» және Өзбекстанның басқа да клубтарында, сондай-ақ ел құрамасында өнер көрсеткен. Анасы туралы ашық дереккөздерден ақпарат табылмады. Ата-анасы Ташкент маңында ұлы сыйлаған үйде тұрады. Спортшының екі ағасы бар екені белгілі: «Ланс» академиясында жаттығатын кіші інісі Абдурахим және үлкен ағасы Рош. Сондай-ақ анасы сияқты көпшілік алдына шыққанды ұнатпайтын әпкесі бар.

2025 жылдың мамырында Абдукодир Хусановтың бойдақ мәртебесінен айырылғаны туралы жаңалықтар жарияланды. Үйлену тойы Ташкентте өтті. Интернетте оның жұбайы туралы ақпарат өте аз, қауесеттерге қарағанда, оның есімі Мохинур. 2026 жылдың наурызында ерлі-зайыптылардың ұлы дүниеге келді. Баланың есімі туралы да нақты ақпарат жоқ: әртүрлі дереккөздерде Давид және Довуд деген нұсқалар кездеседі.

Абдукодир күнтізбедегі ең сирек күнде – төрт жылда бір рет қана келетін 29 ақпанда дүниеге келген.

Хусанов – ежелгі өзбек дәстүрі бойынша Абдукодирдің атасының есімінен қалыптасқан тегі. Осылайша оның әкесі, бұрын танымал футболшы болған адам, кәсіби мансабының басында ұлын тамыр-таныстық арқылы алға шықты деген айыптаулардан қорғауды шешкен.

Ол Өзбекстан құрамасының ойыншысы. Ұлттық құрама сапында 2023 жылы дебют жасады.

Қазіргі уақытта Абдукодир Англияның «Манчестер Сити» клубында өнер көрсетеді.

Иә. Мақала жазылған сәттегі жағдай бойынша Абдукодирді «МС»-тің маңызды ойыншыларының бірі деп атауға болады. Оның «Ситидегі» қазіргі ойын нөмірі – № 45.

Өзбекстандық қорғаушының ағылшын клубымен келісімшартқа отырғаны туралы 2025 жылдың басында жарияланды.

2026 жылдың жазында футболшы «МС»-пен келісімшартқа отырды. Оған сәйкес, оның жалақысы шамамен 5,2 млн фунт стерлингке дейін өсті (Capology бағалауы бойынша). Бұл бонуссыз жылына шамамен 6 млн еуро. Клуб қаржылық шарттарды ресми түрде жариялаған жоқ.

Белгілі Transfermarkt порталының мәліметінше, қазіргі уақытта ойыншының трансферлік нарықтағы құны 50 млн еуро деп бағаланады.

Футбол – командалық ойын. Мұнда ерекше дарынды самородоктар да кездеседі, бірақ кәсіби ойыншылардың 99,99%-ы БЖСМ, ОРМБЖСМ, клуб академиясы немесе жеке мектептерде дайындықтан өткен.

Балалық және жасөспірімдік шақта айналада азғыратын нәрселер көп болады. Егер жоғары жетістіктерге жетуді армандасаңыз, жаттығуға кедергі келтіретін нәрселерден бас тартуға тура келеді.

Жақсы футболшы болудың әмбебап рецепті жоқ, бірақ кез келген кәсіпқойдың тиісті техникалық дайындығы болуы керек. Үнемі өзіңізбен жұмыс істеу ғана қажетті дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік береді, ал командалық жаттығулардың өзі көбіне жеткіліксіз.

Қазіргі футболшы – ойын барысында көптеген жұлқулар, секірулер және күштік жекпе-жектер орындайтын әмбебап атлет. Табиғи қабілетіңіз осы кезеңде құрдастарыңыздан артықшылық берсе де, физикалық дайындығыңызбен, әсіресе жылдамдықпен жұмыс істеу маңызды.

Тактикалық сауаттылығы тиісті деңгейде болса, жақсы ойыншы кез келген схемада алаңға пайдасын тигізе алады. Футболдың ішкі қыр-сыры туралы мүмкіндігінше көбірек білуге тырысыңыз.

Ұжымда қарым-қатынас жасай білу – әр адамға пайдалы дағды, бірақ командалық спорт түрлерінде оның маңызы ерекше. Кәсіби ойыншылардың көпшілігі мансабы барысында клубтарын бірнеше рет ауыстырады, сондықтан киім ауыстыратын бөлмедегі серіктестермен өзара түсіністік таба білу маңызды.

Жақсы футболшы болу туралы сұраққа бұл тақырыпты атамай толық жауап беру мүмкін емес. Болмашы сәтсіздіктерден немесе психологиялық қысымнан көңілі түсіп, мұнда елеулі жетістікке жету мүмкін емес. Бұл – өзің үшін күресе білуді талап ететін қатал ойын.

Футболшы үшін салауатты эгоизм шамадан тыс қарапайымдылыққа қарағанда әлдеқайда құнды қасиет. Өзіне деген ерекше сенім көбіне талантты жақсырақ ашуға көмектеседі, ал өзін-өзі кемсіту тек кері әсер етеді.

Көптеген жас ойыншы футболшы болып үлгермей жатып-ақ жұлдыз ауруына шалдығады. Алғашқы жетістіктер де, кейінгі жетістіктер де – тәкаппарлануға себеп емес. Оның үстіне мұндай мінез-құлық ешқандай пайда әкелмейді.

Футбол мектептерінің түлектерінің барлығына бірдей кәсіби клубтан шақырту келе бермейді. Бұл мансапты аяқтауға себеп емес. Біздің тәжірибеміз көрсеткендей, қала немесе облыс деңгейінде өзін жақсы көрсеткен ойыншылар үлкен футболда екінші мүмкіндікке жиі ие болады.

Бүгінде елдегі халықаралық деңгейдегі жоғары санаттағы матчтарды өткізуге құқық беретін УЕФА-ның 4-санатына тек төрт футбол аренасы жатады. Қазақстандағы ең үлкен стадион елордада орналасқан. «Астана Арена» сыйымдылығы 30 мың орыннан сәл асады, бұл – елдегі рекордтық көрсеткіш.

Стадион

«Астана Арена» (Астана)

«Орталық» (Алматы)

«Орталық» (Қостанай)

«Қайсар Арена» (Қызылорда)

Келесі орында – Алматыдағы Орталық стадион, оның сыйымдылығы 23 804 орынды құрайды. Одан кейін жақында пайдалануға берілген «Қайсар Арена» мен Қостанайдағы аттас стадион айтарлықтай артта тұр.

Жоғары санаты жоқ Қазақстандағы ең ірі стадиондар:

• Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадион (Шымкент) – 20 000.
• «Шахтер» (Қарағанды) – 19 000.
• «Орталық» (Ақтөбе) – 13 500.
• «Орталық» (Тараз) – 12 525.

Алдағы жылдары 4-санаттағы тағы бірнеше нысан пайда болуы тиіс. Алматыдағы стадиондар 45 000 көрерменге арналған жаңа аренамен толықтырылады. Ақтөбе мен Шымкентте әрқайсысы 35 000 орынға дейін көрермен қабылдайтын кешендер салынуда. Сондай-ақ Семей, Атырау, Көкшетау және Өскемен қалаларында құрылыс жұмыстары жүргізіліп, Қарағандыда реконструкция жасалуда. Жақында елордада тарихи Қ. Мұңайтпасов атындағы аренаның орнында іс жүзінде жаңа стадион пайда болды (оны Шымкенттегі стадионмен шатастырмау керек).

Астана, Алматы және Қазақстанның басқа қалаларындағы стадиондар – жанкүйерлер жиналатын жалғыз орын емес. Футболға қатысы жоқ нысандардың ішінде ең ірісі – сыйымдылығы 12 500 орынға дейін жететін Алматы Арена. Бұл көпфункционалды кешен 2017 жылғы Қысқы Универсиадаға арналып салынды. Одан сәл ғана кіші – сыйымдылығы 11 626 орын болатын Барыс Арена. Бұл – Астананың аттас ҚХЛ хоккей клубының өз алаңы.