Футболдан да үлкен: Қазақстанда даму ерекшеліктері бар балалар достар тауып, команданың бір бөлігіне айналады
Sports24.kz тілшісі жарысқа қатысып, бұл жобаға қатысушылар үшін футболдың жеңіс пен соғылған голдардан әлдеқайда маңызды екенін анықтады.
Астанадағы салқын күзгі таң. Жаңартылған Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадионға UNI FOOTBALL LEAGUE екінші республикалық турнирінің қатысушылары біртіндеп жиналып жатыр. Бұл — даму ерекшеліктері бар балаларға арналған футбол жобасы.
Трибунада балаларын қолдауға келген ата-аналар отыр. Алаңда жас футболшылар алғашқы матчтарға дайындалуда. Алда оларды жаңа таныстықтар, командалық ойын және көптеген отбасын Қазақстанның өзге қалаларынан елордаға аттандырған эмоциялар күтіп тұр.
Биылғы турнир елдің он қаласынан келген 90-ға жуық қатысушыны біріктірді. Бір балалар үшін бұл — өз қабілетін танытудың кезекті мүмкіндігі болса, енді бірі үшін қарым-қатынас жасау мен нағыз футбол жарысына қатысудың маңызды тәжірибесі.
Алайда турнирдің басты мақсаты спорттық нәтижелерден әлдеқайда ауқымды.
Бір командадан республикалық жобаға дейін
UNI FOOTBALL LEAGUE Қазақстанда 2023 жылы құрылды. Бастама Астанадағы бір командадан басталып, кейін елдің бірнеше өңірін қамтитын жобаға айналды.
Bolashak Charity қоғамдық қорының Қамқоршылық кеңесі төрағасы Динара Галлан бұл идеяның қайырымдылық бастаманың арқасында дүниеге келгенін айтты. «UNI FOOTBALL LEAGUE үш жыл бұрын құрылды. Біз Астанадағы бір командадан бастадық. Бұл команданы Испания Корольдігінің елшілігімен бірге өткізілген қысқы қайырымдылық балынан түскен қаражатқа құрдық. Сол кезде көруі, естуі бұзылған және даму ерекшеліктері бар балаларға арналған ерекше футболдың бар екенін көрсеткіміз келді», — деді Галлан. Оның айтуынша, ұйымдастырушылардың негізгі міндеттерінің бірі — инклюзивті спорт саласындағы тиімді халықаралық тәжірибені Қазақстанда енгізу болды. Қор өкілдері шетелде қалыптасқан тәжірибені пайдалану әртүрлі қажеттіліктері бар балаларға арналған мүмкіндіктерді жылдамырақ қалыптастыруға жол ашады деп санайды.
«Кейбір балалар үшін футбол — әлеуметтенудің жалғыз мүмкіндігі»
UNI FOOTBALL LEAGUE жобасының негізгі міндеттерінің бірі — балаларға спорттық дағдыларды меңгертіп қана қоймай, ұжымның бір бөлігіне айналуға көмектесу. Кейбір қатысушылар үшін футбол құрдастарымен тұрақты түрде араласудың қолжетімді санаулы жолдарының біріне айналады.
Динара Галлан жобаның үйден тыс жерде қарым-қатынас жасау мүмкіндігін табуы қиын жасөспірімдер үшін аса маңызды екенін атап өтті.
«Үйде ғана оқитын, жасы 18-ге толған, ешқайда бармайтын балалар бар. Футбол — олардың әзірге қандай да бір деңгейде әлеуметтене алатын жалғыз ортасы», — деді ол.
Қор өкілінің пікірінше, инклюзивті спорт бағдарламаларын балаларға ғана емес, жасөспірімдер мен ересектерге де дамыту қажет. Өйткені дене белсенділігі, командалық жұмыс және қарым-қатынас дербестік пен әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруда маңызды рөл атқара алады.
Матчтар, эмоциялар және ата-аналардың қолдауы
Осы кезде стадионда турнирдің салтанатты ашылу рәсімі басталды. Жас футболшылар жаттықтырушыларымен бірге жарыстың басты баннерінің алдына сап түзеді. Ұйымдастырушылардың құттықтау сөздерінен кейін командалар өз алаңдарына бет алды. Алаң екі бөлікке бөлінді, ал кездесулер 6+1 форматында өтті — алты алаң ойыншысы және қақпашы. Алғашқы минуттардан-ақ турнирде ата-аналардың қаншалықты маңызды рөл атқаратыны байқалды. Трибуна қолдау дауыстарына бөленді. Аналар мен әкелер әр шабуылға алаңдап, сәтті әрекеттерге қуанып, есепке қарамастан қатысушыларға демеу берді. Балалар да алаңда өздерін көрсетуге тырысып, серіктестерімен өзара әрекеттесіп, бірлесіп қимылдауды үйренді. Ұйымдастырушылар үшін дәл осындай сәттер жобаның табыстылығының басты көрсеткіштерінің біріне айналады. Бір жылда 682 жаттығу және бағдарламаға қатысатын 120 бала Корпоративтік Freedom қорының президенті Шапағат Баглана Мусина UNI FOOTBALL LEAGUE аутизмі, Даун синдромы және басқа да даму ерекшеліктері бар балаларды қолдауға бағытталғанын айтты. Оның сөзінше, оң өзгерістер тек футбол алаңында ғана байқалмайды. «Ата-аналардың айтуынша, бүгін олар екінші республикалық турнирді асыға күтті. Өткен жылы ойнауға келген балалар мен биыл келген балалардың арасында орасан зор айырмашылық бар екенін олар шынымен көріп отыр», — деді Мусина. Қазір жоба Қазақстанның тоғыз қаласын қамтиды. Тұрақты жаттығуларға 120 бала мен жасөспірім қатысады. Жаттығулар дайындықтан өткен мамандардың жетекшілігімен аптасына екі рет өткізіледі. Соңғы бір жылда өңірлерде 682 сабақ ұйымдастырылды. Бағдарлама үйлесімділікке, моторикаға, зейінге және командаластармен өзара әрекеттесуге арналған жаттығуларды қамтиды. Жаттығу үдерісінен бөлек, қатысушылар ойын тәжірибесіне де ие болады. Астана, Семей және Өскемен командалары өңіраралық жолдастық матчтар өткізді. Бастамаға кәсіби футбол клубтары да қосылды: «Қызылжар» мен «Атырау» ойыншылары балаларға шеберлік сабақтарын өткізді.
Инклюзивті футболды дамыту қанша тұрады?
Әлеуметтік бағытта болғанына қарамастан, жобаны іске асыру қомақты қаржылық инвестицияны талап етеді. Баглана Мусинаның айтуынша, UNI FOOTBALL LEAGUE жобасын жыл сайын қаржыландыру көлемі шамамен 50–60 миллион теңгені құрайды. Сонымен бірге жоба өкілдері қаржыландыру ауқымы жағынан бұл бастама қордың кейбір басқа бағдарламаларынан төмен екенін атап өтеді. Жұмыстың елеулі бөлігі тек турнирлер өткізумен шектелмейді: тұрақты жаттығуларды қамтамасыз етуге, мамандарды даярлауға және өңірлерде сабақтар ұйымдастыруға күш жұмсалады. Жаттықтырушыларды оқытуға да айрықша көңіл бөлінеді. 2026 жылы UNI FOOTBALL LEAGUE мамандары бейімделген дене тәрбиесіне, балалардың эмоционалдық жағдайына, қауіпсіздік мәселелеріне және алғашқы көмек көрсетуге арналған республикалық семинардан өтті. Жоба жетекшісі Шыңғыс Темерханов жаттықтырушыларды даярлау жұмыстың маңызды бағыттарының бірі болып қала беретінін айтты.
«Жаттықтырушылар арнайы дайындықтан өтіп, қазір жұмыс істеп жатыр. Олардың UEFA-ның C және D санаттарындағы жаттықтырушы лицензиялары бар, кейбірінде тіпті B санаты да бар. Сонымен қатар олар дәл осы санаттағы балалармен жұмыс істеу бойынша арнайы оқудан өтті», — деді Темерханов.
Оның айтуынша, жұмыстың алғашқы жылдарында даму ерекшеліктері бар балалардың командалық спорт түрімен қаншалықты табысты айналыса алатынына қатысты белгілі бір күмән болған.
Алайда тәжірибе жаттығу үдерісі дұрыс ұйымдастырылған жағдайда қатысушылардың футбол дағдыларын меңгеріп, серіктестерімен өзара әрекеттесіп, біртіндеп ілгерілей алатынын көрсетті.
Қазақстандық жоба халықаралық деңгейде мойындалды
2026 жылы UNI FOOTBALL LEAGUE Қазақстаннан тыс жерде маңызды жетістікке жетті. Жоба UEFA Grassroots Awards сыйлығының Best Disability Initiative — «Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған үздік бастама» аталымында қола жүлдеге ие болды. Бұл марапат адамдардың футболға қатысу мүмкіндігін кеңейтетін бастамаларға беріледі. Қазақстандық жоба үшін аталған жүлде қолжетімді футбол ортасын дамыту бағытындағы жұмыстың халықаралық мойындалуына айналды. Сонымен қатар UNI FOOTBALL LEAGUE қызметі ірі турнирлер өткізумен ғана шектелмейді. Негізгі жұмыс өңірлердегі тұрақты жаттығулар барысында жалғасып жатыр. Сол жерде балалар футболмен жүйелі түрде айналысу мүмкіндігіне ие болады.
Мұнда жеңімпаз — барлығы
Жарыс аяқталған кезде қатысушылар қайтадан бірге жиналды. Көптеген дәстүрлі футбол турнирлерінен ерекшелігі — мұнда басты жетістік өлшемі ретінде жүлделі орынға басымдық берілмеді. Әр бала қатысқаны үшін медаль алды. Біреулер үшін күннің басты оқиғасы соғылған гол болса, енді бірі үшін — команда құрамындағы алғашқы ойын. Бір бала елордаға жасаған сапарын есте сақтайды, тағы бірі жаңа достарымен танысқанын ұмытпайды. UNI FOOTBALL LEAGUE жобасының ерекшелігі де осында. Астанадағы турнир футболдың тек нәтиже үшін өтетін жарыс емес, сонымен бірге даму, қарым-қатынас және әлеуметтік интеграция құралы бола алатынын көрсетті.
